Bàn về cái sự vui sướng

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Các ví dụ trong bài viết chỉ mang tính … ví dụ.

1. Vui sướng và kỳ vọng

Khi nào thì chúng ta vui sướng? Chúng thường hay vui sướng khi cảm thấy nhận được một cái gì đó. Cái nhận được đó có thể là vật chất thuần túy như tiền bạc hay quà tặng, mà cũng có thể là một cử chỉ, một lời nói, một cảm xúc. Cái nhận được đó cũng có thể không phải do ai cho chúng ta cả, mà là những cảm xúc do chúng ta tự tạo ra trong tâm trí mình như cảm giác tự hào khi chứng kiến một thành công nào đó của bản thân hay người thân yêu.

Thế nhưng không phải phải bất cứ khi nào nhận được bất cứ cái gì chúng ta cũng đều vui sướng. Chúng ta chỉ thấy vui sướng khi nhận được những thứ mà chúng ta “thích”. Việc chúng ta có “thích” một thứ gì đó hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố bên trong như các giá trị đạo đức, nguyên tắc, các nhu cầu tâm sinh lý, các sở thích,… Cùng một người có thể thích cái này và ghét cái kia, ngược lại cùng một thứ có thể người này thích mà người kia ghét.

Kể cả khi chúng ta nhận được cái mà chúng ta thường “thích”, đôi khi chúng ta cũng không cảm thấy vui sướng. Một đứa trẻ thường ngày nếu nhận được một cái bánh kem nho nhỏ thì sẽ cảm thấy rất vui sướng. Nhưng nếu đứa trẻ đó nhận được cũng cái bánh kem be bé đó vào ngày sinh nhật thì rất có thể nó sẽ không vui sướng, thậm chí là giận dỗi. Đó là vì nó nghĩ rằng ngày sinh nhật thì nó phải nhận được một cái bánh sinh nhật to hơn đẹp hơn cái bánh kem ti tí kia. Nói tóm lại là nó có kỳ vọng, và thứ nó nhận được đã không đáp ứng được kỳ vọng đó.

Như vậy, nhìn từ một khía cạnh nhất định, có thể nói sự vui sướng được tính bằng công thức V(ui sướng) = T(hích) – K(ỳ vọng). Nếu quả thực là như vậy, thì kỳ vọng cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc quyết định xem chúng ta có vui sướng khi nhận được một cái gì đó hay không. Kỳ vọng càng cao thì sự vui sướng càng giảm xuống, và khi kỳ vọng lên quá cao thì sự vui sướng có thể thành số âm, tức trở thành sự thất vọng, kể cả khi chúng ta nhận được thứ mình thích.

Có lẽ trong chúng ta không có mấy người không muốn được vui sướng. Do vậy nếu chúng ta không thể khiến mình trở nên thích thứ nhận được hơn, thì chúng ta cũng có thể giảm kỳ vọng của bản thân xuống để gia tăng sự vui sướng, hay ít nhất là giữ nó không trở thành thất vọng. Và nếu chúng ta giữ kỳ vọng của mình bằng hoặc rất gần số không, thì chẳng phải mọi thứ chúng ta nhận được trên đời đều là cái đáng vui sướng hay sao?

2. Vui sướng và biến đổi

Khi đang đói mà được ăn, chúng ta cảm thấy vui sướng. Chúng ta ăn xong bát thứ nhất, sự vui sướng đó giảm đi một nửa. Chúng ta ăn xong bát thứ hai, sự vui sướng đó bắt đầu cạn. Trừ những thiếu niên đang tuổi lớn, hay một số ít có dạ dày hơn người, còn đa số chúng ta sẽ thấy hết vui sướng sau khi đã ăn đến bát thứ ba. Và chắc chắn rằng không ai có thể ăn mãi, ăn liên tục, ăn không nghỉ được. Vì trong quá trình ăn đó, sự vui sướng giảm dần và chuyển sang sự đau khổ. Chúng ta đau khổ khi đã no mà vẫn cứ phải ăn tiếp.

Chúng ta không thu được sự vui sướng từ bản thân việc ăn. Chúng ta cũng không thu được sự vui sướng từ bản thân trạng thái no. Chúng ta thu được sự vui sướng từ quá trình ăn để biến đổi trạng thái từ đói lên no. Điều này cũng có thể thấy ở một số ví dụ khác: Chúng ta không cảm thấy vui sướng từ bản thân việc hít vào hay thở ra, mà chúng ta cảm thấy vui sướng từ quá trình hít và thở đan xen nhau liên tục. Chúng ta không cảm thấy vui sướng khi chỉ nghe mãi một nốt nhạc, mà chúng ta cảm thấy vui sướng khi âm thanh nghe được biến đổi từ nốt nhạc này sang nốt nhạc kia.

Ngược lại, chúng ta thường cảm thấy đau khổ khi bị giữ nguyên mãi ở một trạng thái nào đó. Chúng ta phải “nằm xuống rồi lại đứng lên”, chứ không thể chịu được khi phải đứng mãi, nằm mãi, hay ngồi mãi. Hoặc, không đến mức đau khổ, nhưng không thiếu người giàu có lại cảm thấy chán chường với sự giàu có của mình mà muốn thử cảm giác nghèo khổ, còn những người nghèo khổ thì lại ước ao có được sự giàu có, để đến khi giàu có lại muốn trở về cuộc sống trước kia.

Nhìn từ một góc độ nào đó, có thể nói sự vui sướng được sinh ra từ quá trình biến đổi của con người từ trạng thái này sang trạng thái khác, chứ không phải từ bản thân một trạng thái hay hành vi đơn độc nào cả. Nói ngắn gọn là sự vui sướng đến từ quá trình chứ không phải kết quả. Điều này cũng có nghĩa là sự vui sướng là một thứ không lâu bền, không có sự vui sướng nào là mãi mãi cả. Việc hy vọng vào sự vui sướng khi đạt được một mục tiêu nào đó mà bỏ qua việc tận hưởng quá trình tiến tới mục tiêu đó, do vậy, có thể xem là một sai lầm về căn bản.

Cuộc sống luôn luôn biến đổi theo quy luật vô thường, và sự vui sướng của chúng ta cũng luôn luôn biến đổi theo quy luật lúc lên lúc xuống. Thay vì quanh quẩn mơ mộng một sự vui sướng “cuối cùng” và “mãi mãi”, chúng ta có thể đem lại sự vui sướng “tức thì” cho bản thân bằng việc luôn luôn thay đổi, luôn luôn tiến lên (thậm chí … lùi xuống), và luôn luôn tìm cho mình một cái gì đó mới để hướng tới. Những sự vui sướng nhỏ nhặt nhưng đều đặn như những con sóng nhỏ, nếu nhìn từ xa, chẳng phải cũng giống như cả một đại dương yên bình hay sao?