Bàn về con người và thiên nhiên

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả. Tác giả không có ý chỉ trích bất kỳ ai và cũng không có ý hô hào ai phải làm gì. Tất cả ảnh trong bài lấy từ mạng internet và đã được phép sử dụng tự do.

1. Chúng ta “chinh phục” thiên nhiên?

Từ lúc bé cho đến tận bây giờ, rất nhiều lúc tôi được nghe ai đó nói “con người đã/đang/sẽ chinh phục thiên nhiên”. Từ “chinh phục” chỉ việc khiến cho ai đó phải tuân theo ý muốn của bản thân bằng cách sử dụng vũ lực. Nếu với nghĩa như vậy, thì câu nói “con người chinh phục thiên nhiên” chỉ đúng một nửa, đó là chúng ta đang hàng ngày sử dụng vũ lực với thiên nhiên. Còn nếu ai đó nói rằng chúng ta khiến cho thiên nhiên tuân theo ý mình, thì đó là một vọng tưởng to đoành và tai hại.

Chúng ta “chinh phục” thiên nhiên, vậy tại sao chúng ta phải xây nhà xây cửa, may áo đan khăn để bảo vệ bản thân khỏi thiên nhiên? Tại sao mỗi khi thiên nhiên nổi cơn thịnh nộ thì chúng ta tan cửa nát nhà, hàng trăm hàng nghìn đồng loại của chúng ta bỏ mạng? Tại sao chúng ta không thể “ra lệnh” được cho thiên nhiên đừng động đất, đừng bão lũ? Vì con người vẫn còn quá nhỏ bé trước thiên nhiên. Nếu chúng ta có thấy những cái chúng ta làm là “vĩ đại”, là “kỳ tích”, thì cũng chỉ là vì tầm nhìn của chúng ta quá hạn hẹp, giống như một đứa trẻ sướng rơn khi mới biết đi biết đọc vậy. Thiên nhiên không “sợ” chúng ta, mà chính chúng ta mới phải sợ hãi trước thiên nhiên trong nhiều nhiều năm nữa.

Chúng ta đã "chinh phục" thiên nhiên?
Chúng ta đã “chinh phục” thiên nhiên?

Trên thực tế, chúng ta chưa bao giờ thoát ra khỏi được bàn tay của thiên nhiên. Chúng ta đắp đập ngăn sông, tạo ra xe cộ máy móc, phát triển khoa học kỹ thuật, đều là dựa vào việc tìm hiểu và tuân theo các quy luật của thiên nhiên. Chúng ta không thể “ra lệnh” cho ô tô tự chạy, hay máy bay tự bay. Chúng ta không “cải tạo thiên nhiên”, mà chúng ta cải tạo chính chúng ta, uốn nắn hành vi của chúng ta cho phù hợp với thiên nhiên, để sống sót và thu lợi từ thiên nhiên. Trước thiên nhiên, chúng ta chưa bao giờ “sáng tạo” ra một cái gì mới mẻ cả, mà chỉ khám phá và tận dụng những cái do thiên nhiên tạo sẵn. Giống như người lái đò sông Đà tự do giữa dòng nước hùng vĩ là vì nắm được quy luật của con sông, tự do của con người không nằm ở việc chống lại và đứng trên thiên nhiên, mà phụ thuộc vào việc chúng ta hiểu rõ và hòa mình theo thiên nhiên.

2. Chúng ta “cứu lấy” thiên nhiên?

Trong khoảng hơn hai thập kỷ trở lại đây, vấn đề tàn phá thiên nhiên bắt đầu được bàn đến nhiều hơn. Con người bắt đầu ý thức được ảnh hưởng tiêu cực của những việc làm của mình lên thiên nhiên xung quanh: các loài động vật bị đe dọa rồi biến mất, khí hậu thay đổi, môi trường ô nhiễm,… Chúng ta bắt đầu nói đến việc phải “bảo vệ” thiên nhiên, phải “cứu lấy” thiên nhiên. Nhưng nếu nhìn lại lịch sử hàng triệu triệu năm của Trái Đất, thì thiên nhiên đã trải qua những thời kỳ còn khắc nghiệt hơn nhiều: từ thời kỳ hỗn mang, đến kỷ băng hà, rồi va chạm thiên thạch. Qua bao nhiêu thăng trầm, thiên nhiên vẫn tồn tại, hay nói đúng hơn toàn bộ những cái đó chính là thiên nhiên. Thiên nhiên không cần chúng ta cứu rỗi, vì không có chúng ta thiên nhiên vẫn tồn tại và phát triển.

Thiên nhiên đã trải qua những lúc thế này
Thiên nhiên đã trải qua những lúc thế này

Cái chúng ta muốn cứu không phải là bản thân thiên nhiên, mà là những thứ chúng ta đang được thiên nhiên ban phát hàng ngày: năng lượng, nhiệt độ, không khí, hệ động thực vật,… Chúng ta muốn giữ lại những gì của thiên nhiên hiện tại, vì nếu không có những cái đó thì chúng ta sẽ không thể sống được. Cái chúng ta muốn cứu và cần phải cứu chính là bản thân cuộc sống của chúng ta. Chúng ta không phải những người anh hùng cưỡi bạch mã đến giải cứu thiên nhiên, mà chỉ như một đứa trẻ đang phải cố gắng ngoan ngoãn hơn vì sợ bị mẹ thiên nhiên tước mất đồ chơi hay thậm chí là bỏ đói.

3. Chúng ta “mua” thiên nhiên?

Có vài lần tôi nghe được những câu biện luận kiểu “tôi trả tiền thì tôi được dùng” cho việc lãng phí tài nguyên thiên nhiên. Có thực là chúng ta “mua” được tài nguyên từ thiên nhiên không? Việc “mua bán” của con người hàm chứa trong nó sự trao đổi quyền sở hữu đối với một cái gì đó. Nhưng bản thân quyền sở hữu là một khái niệm do con người tự tạo ra, và chỉ có ý nghĩa chừng nào xã hội con người còn có trật tự. Chúng ta trả tiền cho nhau để trao đổi một thứ chúng ta tự nghĩ ra. Giá tiền của tài nguyên thể hiện giá trị của công sức thu lượm chế biến và một số tính chất nào đó của tài nguyên trong mắt con người, chứ không phải giá trị của bản thân tài nguyên. Tài nguyên có giá tiền rẻ không có nghĩa là có giá trị thấp, và càng không có nghĩa là chúng ta dùng bao nhiêu cũng được.

Chúng ta "mua" thiên nhiên từ chính thứ nhận từ thiên nhiên?
Chúng ta “mua” thiên nhiên bằng thứ chúng ta nhận từ thiên nhiên?

Trước thiên nhiên, những quyền sở hữu và tiền bạc của chúng ta không có ý nghĩa gì cả. Chúng ta có vứt tiền xuống đất cũng không tạo ra được cây lúa hay thùng dầu. Ngược lại thiên nhiên có thể tước đi tất cả tài sản của chúng ta chỉ trong một đêm. Chúng ta không sở hữu một cái gì của thiên nhiên cả. Cái chúng ta trả lại được cho thiên nhiên là làm tròn vai trò mắt xích giúp cho vòng tuần hoàn của tài nguyên thiên nhiên không bị đứt quãng, đồng thời tôn trọng và nuôi dưỡng các sự sống khác. Không làm được điều đó, chúng ta mang nợ thiên nhiên, và sẽ đến ngày thiên nhiên gõ cửa nhà chúng ta đòi nợ.

4. Chúng ta là gì đối với thiên nhiên?

Mọi người có biết ung thư là gì không? Đó đơn giản chỉ là những tế bào của chính cơ thể chúng ta bỗng một ngày đột nhiên tăng trưởng không có kiểm soát. Những tế bào này không làm việc giúp ích cho cơ thể như những tế bào khác, mà chỉ biết nhân bản lên liên tục, tạo nên những khối u ngày càng lớn và lây lan sang cả các tế bào xung quanh. Chúng không chịu tuân theo quy luật chết và thay thế của tế bào bình thường, và cũng không chịu phản ứng trước các tín hiệu kiềm chế từ xung quanh, mà chỉ biết lấy dinh dưỡng từ xung quanh để phục vụ cho bản thân mình. Chúng cứ tăng số lượng lên mãi cho đến khi một cơ quan thiết yếu của cơ thể bị chúng lần chiếm hết và trở nên tê liệt, dẫn đến cái chết của cả cơ thể.

Tế bào ung thư phát triển không kiểm soát
Tế bào ung thư phát triển không kiểm soát

Nghe qua miêu tả đó, cảm tưởng của tôi gói gọn trong một từ : “mất trí”. Một tế bào bình thường sinh ra để thực hiện một mục đích nào đó cho cơ thể trong một khoảng thời gian nhất định. Sau khi hoàn thành sứ mệnh của mình hay khi bệnh tật quá mức, nó sẽ tự chết đi để được thay thế bằng một tế bào khác, tạo thành một vòng tuần hoàn có nhịp điệu. Các tế bào ung thư như những kẻ mất trí, bỗng một ngày quên đi nhiệm vụ của bản thân mà chỉ chăm chăm vào việc gia tăng số lượng. Chúng hành động một cách vô ý thức, không nhằm một mục đích nào cả, không để ý gì đến phản ứng của xung quanh, không hòa hợp với xung quanh. Và hành động mù quáng, “mất trí” đó dẫn đến cái chết của cơ thể đã nuôi sống chúng suốt bao lâu nay, kéo theo cái chết của chính bản thân chúng. Thật là một cái chết ngớ ngẩn và vô nghĩa.

Đến đây có lẽ mọi người đều có thể thấy được sự tương đồng giữa các tế bào ung thư với một thực thể sống khác mà-ai-cũng-biết-là-ai-đấy. Thật may là chúng ta có khả năng trong tương lai có thể rời khỏi được Trái Đất, và chúng ta cũng có trí óc phát triển hơn tế bào ung thư đôi chút. Chúng ta có thể vẫn cứ tăng trưởng một cách mù quáng, vứt bỏ Trái Đất khi nó chết đi để đến một nơi khác, và rồi lại tiếp tục “mất trí”, như một con vi rút lây truyền từ cơ thể sống này sang cơ thể sống khác. Hoặc chúng ta có thể nhận ra sự “mất trí” của mình trước khi quá muộn, và trở lại với vai trò mà thiên nhiên đã đặt ra như cơ thể đã đặt ra với các tế bào: sinh rồi diệt theo vòng tuần hoàn, hòa hợp với xung quanh, và đóng góp vào sự sống chung.

5. Kết luận

Tôi không dám tự nhận mình là một nhà đạo đức hay một nhà hoạt động môi trường. Bản thân tôi chẳng phải một hình mẫu công dân tiên tiến biết bảo vệ môi trường. Tôi cũng không có ý hạ thấp con người hay những thành tựu của con người. Nhưng tôi nghĩ rằng chúng ta nên khiêm nhường hơn trong suy nghĩ và hành động đối với thiên nhiên xung quanh. Chúng ta không bao giờ có thể cắt đứt hoàn toàn sự phụ thuộc vào thiên nhiên, cũng như trả hết món nợ của chúng ta với thiên nhiên. Nhưng ở một mức độ trong khả năng, nếu chúng ta có thể mở rộng tầm nhìn hơn, ý thức về thiên nhiên nhiều hơn, và sống hòa hợp với thiên nhiên hơn, thì tôi tin là chúng ta sẽ có thể nhìn thấy một thế giới khác lung linh màu sắc và sống động hơn rất nhiều những gì ta vẫn thấy hàng ngày.

Sống giữa thiên nhiên
Sống giữa thiên nhiên