Gợi ý về một mô hình trường học khác

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả.

Những ngày này một bộ phận xã hội facebook khá ầm ĩ chuyện Vinschool không giữ lời hứa bằng việc tăng học phí và thêm vào đó có thái độ không tôn trọng phụ huynh học sinh. Ở đâu đó khác người ta lại bàn luận chuyện trường Lương Thế Vinh có phương châm giáo dục hà khắc. Lại chỗ khác nữa dư luận sục sôi việc một cô giáo dùng thước đánh học sinh. Còn việc phản đối phụ thu phụ phí là chuyện rất nhiều người chưa hề dừng đặt ra. Dường như sự bất mãn đối với hệ thống trường lớp hiện tại, cả công lẫn tư, vẫn luôn tồn tại, tích lũy, và ngày càng dâng cao hơn.

Trong phản hồi đối với sự không hài lòng của phụ huynh học sinh, cả Vinschool lẫn Lương Thế Vinh đều nhắc đến một điểm: phụ huynh có quyền tự do lựa chọn trường học cho con. Tất nhiên đó là cách nói lịch sự, còn nói toạc ra thì nó nghĩa là nếu phụ huynh không thích cách làm của trường thì có thể đem con đi chỗ khác. Có lẽ đứng từ phía các bậc phụ huynh học sinh có con đang theo học thì đó là cách xử sự khó chấp nhận được, nhưng cũng phải khẳng định rằng, những trường tư này hoàn toàn có quyền nói như vậy. Kể cả các trường công, dù mang danh nghĩa là giáo dục phục vụ xã hội, nhưng có lẽ cũng không mấy nơi muốn từ bỏ quyền đặt ra quy định và cách làm của riêng mình khi bị phụ huynh phản đối.

Có nhiều lời giải khác nhau cho xung đột lợi ích kể trên: nhượng bộ, thỏa hiệp, tìm trường khác,… Ở đây tôi xin nêu ra một gợi ý mà có vẻ như vẫn còn ít người nghĩ đến. Đó là nếu như các bậc phụ huynh bất mãn với nhà trường, nhưng không làm gì được vì không có quyền quyết định, thì họ có thể tự xây dựng một ngôi trường theo ý muốn của mình.

Nói đến đây có lẽ sẽ có người nói tôi là hâm, nói những chuyện không tưởng, rằng nếu có tiền làm đến mức đấy thì đã chẳng ai phải khổ nhọc đi tìm trường cho con. Trước hết cần nói rằng ngôi trường mà tôi nói đến sẽ không phải là một mô hình trường tư thục từ vốn của một vài nhà đầu tư lớn như ta vẫn thấy. Bởi nếu như thế thì rất có thể nó sẽ chỉ trở thành một Vinschool hay Lương Thế Vinh tiếp theo, nơi mà các cổ đông nắm quyền điều hành dựa trên số vốn mình bỏ ra bất kể họ có con học trong trường hay không, và phụ huynh hoặc là chấp nhận cách làm của trường, hoặc là “có quyền tự do chọn trường cho con”.

Mô hình mà tôi muốn nói đến ở đây là mô hình hợp tác xã, hay gọi bằng cái tên sang hơn là cộng đồng hợp tác (cooperative). Trong mô hình đó, tất cả các phụ huynh đều sẽ là cổ đông, hay nói chính xác hơn là thành viên hợp tác xã. Vốn đầu tư của trường sẽ đến từ sự đóng góp vốn của tất cả các thành viên, dưới hình thức phụ huynh cho trường vay tiền, còn chi phí hoạt động sẽ đến từ việc thu học phí như bình thường. Khi một học sinh ra khỏi trường vì lý do nào đó, thì khoản vốn ban đầu sẽ được hoàn trả lại theo yêu cầu, kèm theo lợi tức phát sinh nếu có. Mỗi thành viên đều có quyền tham gia điều hành trường bằng hình thức dân chủ trực tiếp hoặc gián tiếp theo nguyên tắc một người một phiếu, bất kể số vốn họ đóng góp là nhiều hay ít.

Sự khác biệt lớn nhất giữa một hợp tác xã và một doanh nghiệp nằm ở chỗ về cơ bản doanh nghiệp lập ra với mục đích kiếm lợi nhuận về cho chủ đầu tư (hay đúng hơn là cho tư bản), còn hợp tác xã lập ra với mục đích giải quyết một nhu cầu chung nào đó cho các thành viên của mình. Nói cách khác, trong một hợp tác xã cung cấp một loại hình dịch vụ nào đó như giáo dục (tách biệt với các hợp tác xã lập ra để tạo việc làm), các thành viên sẽ vừa là người làm chủ, lại vừa là khách hàng. Khi đó, các bậc phụ huynh tha hồ quyết định xem ngôi trường của con mình sẽ hoạt động như thế nào. Họ thậm chí có thể trực tiếp tham gia vào việc giáo dục ở trường nếu muốn.

Hiển nhiên, một mô hình trường học như vậy không hề đảm bảo rằng sẽ không xảy ra các vấn đề như thầy cô hà khắc, tiền học phí cao, bạo lực học đường, hay chất lượng giáo dục kém. Nhưng khi đó phụ huynh có đầy đủ quyền hạn, và đi cùng với đó là trách nhiệm, để giải quyết những vấn đề ấy. Phụ huynh sẽ không còn phải cảm thấy bất lực với nhà trường, nhưng đồng thời họ cũng sẽ không thể đổ lỗi cho nhà trường được nữa. Thậm chí, một khi phải tự mình bắt tay vào điều hành một ngôi trường thực tế, có thể các bậc phụ huynh sẽ nhận thấy sự cần thiết hay hợp lý của một phần nào đó trong cung cách hoạt động của những ngôi trường trước đây mà họ từng kêu ca bất mãn.

Thêm vào đó, để đảm bảo tính dân chủ và tính giáo dục, thì bản thân các em học sinh cũng cần được có tiếng nói trong việc điều hành trường học. Với tư cách là đối tượng mà các bậc phụ huynh có nghĩa vụ đạo đức trong việc cung cấp giáo dục, các em hoàn toàn có quyền tham gia vào việc định hình nên thứ giáo dục mà mình đang nhận được, và do đó cần được có vai trò ngang hàng với người lớn, ít nhất trong việc ra các quyết định có tác động đến việc học tập cũng như sinh hoạt của bản thân tại trường. Đối với những vấn đề không liên quan đến tài chính và sự tồn vong của trường như nội quy hay phương thức tổ chức học tập, thì nhìn từ góc độ nào đó có thể nói các em học sinh nên được giao toàn quyền quyết định, và các thầy cô giáo cũng như phụ huynh chỉ đóng vai trò tư vấn hỗ trợ mà thôi.

Tất nhiên vẫn còn rất nhiều điều còn cần phải suy nghĩ và làm rõ trước khi có thể đi từ một ý tưởng như trên đến một ngôi trường trong thực tế, ví dụ như khía cạnh tài chính hay phương thức điều hành trường học. Thêm vào đó, một mô hình như trên chắc chắn cũng sẽ không phải là mô hình phù hợp đối với tất cả mọi người, bởi vì nó đòi hỏi một mức độ suy nghĩ và trách nhiệm cao từ các bậc phụ huynh và cả các em học sinh, chứ không đơn thuần chỉ là nộp học phí và “đặt trọn niềm tin” vào nhà trường như mô hình trường học truyền thống.

Dù vậy, nhưng cá nhân tôi tin tưởng rằng một mô hình trường học như trên, với tư duy cốt lõi là việc tự mình nhận lấy trách nhiệm giải quyết những vấn đề của bản thân, dựa trên những nguyên tắc dân chủ, hợp tác và tôn trọng giữa người với người, sẽ là nền tảng để xây dựng nên một xã hội tốt đẹp hơn trong tương lai, bắt đầu từ việc xây dựng nên những con người phù hợp với lý tưởng ấy.