Bàn về “hạnh phúc”

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết lấy ý tưởng từ cuốn sách “Choice Theory: A New Psychology of Personal Freedom” của William Glasser, “Utilitarianism” và “On Liberty” của John Stuart Mill.

Có lẽ trong thế gian này không có người nào là không mong muốn bản thân được hạnh phúc. Các tôn giáo lớn hầu hết đều dựa trên một lời hứa hẹn sẽ đem lại hạnh phúc vĩnh cửu, hay ít ra là dài lâu, cho những người nghe theo giáo lý của mình. Nhà nhà người người truyền cho nhau những bí quyết để có một cuộc sống hạnh phúc, một gia đình hạnh phúc. Một số quốc gia còn lấy chỉ số hạnh phúc của nhân dân làm mục tiêu phát triển. Thế nhưng dường như đối với phần đông mọi người, hạnh phúc vẫn là một cái gì đó khá mơ hồ và huyền bí. Bài viết này là một nỗ lực cá nhân, dựa trên những ý tưởng của người đi trước, nhằm lý giải hạnh phúc theo một cách rõ ràng và dễ hiểu, để từ đó mỗi người có thể rút ra được những kết luận có cơ sở hơn trong việc tìm kiếm hạnh phúc cho riêng mình.


1. Hạnh phúc là gì

“Hạnh phúc” là một trạng thái tinh thần của con người khi các nhu cầu tinh thần được đáp ứng trên một mức độ nhất định nào đó. Các nhu cầu tinh thần này có thể được chia làm năm phân loại nhu cầu chính: 1. nhu cầu sinh tồn, 2. nhu cầu khám phá, 3. nhu cầu quyền lực, 4. nhu cầu yêu thương, và 5. nhu cầu tự do. Mức độ đáp ứng cần thiết cho mỗi nhu cầu để có thể đạt được và duy trì trạng thái “hạnh phúc”, cũng như những phương pháp cụ thể để có thể đáp ứng mỗi nhu cầu đó, là khác nhau đối với từng cá nhân. Những xu hướng này phần lớn đã được quyết định ngay từ khi sinh ra, tuy nhiên vẫn có thể chịu ảnh hưởng ít nhiều từ môi trường xung quanh trong suốt quá trình sống và trưởng thành của mỗi con người.

Hạnh phúc chính là mục đích sống cao nhất của con người. Đó là vì hạnh phúc chính là lợi ích tối cao, và cũng có thể nói là lợi ích thực chất duy nhất của tất cả mọi con người. Tất cả mọi lợi ích khác theo những cách hiểu thông thường đều có thể được diễn giải thành một phương tiện hay bước đệm để đạt đến cảm giác hạnh phúc, hoặc chính là một phần của hạnh phúc. Đó là bởi việc hưởng thụ tất cả mọi lợi ích đều phải diễn ra thông qua một sự cảm nhận chủ quan, tức là qua một “màng lọc” của tinh thần, để tạo nên một cảm giác tích cực khiến cho chúng ta mong muốn những lợi ích đó, và cảm giác đó chính là hạnh phúc. Tất cả các hành vi hay quyết định của con người, do đó, được đưa ra đều là vì chúng ta tin rằng chúng sẽ đem lại hạnh phúc cho bản thân, dù có thể đó chỉ là một thứ hạnh phúc được hứa hẹn trong tương lai, chứ không hề thấy được trước mắt.

Hạnh phúc là một trạng thái thuần túy thuộc về tinh thần, và các nhu cầu để đạt được hạnh phúc cũng hoàn toàn là các nhu cầu tinh thần. Điều đó có nghĩa là hạnh phúc mang tính chủ quan: một sự vật sự việc khách quan bản thân nó không tạo nên hạnh phúc, mà chỉ đem lại hạnh phúc khi chúng ta nhận thức được nó, và kết quả nhận thức đó phù hợp với các nhu cầu và tiêu chuẩn của riêng mỗi chúng ta về hạnh phúc. Do vậy, không hề tồn tại một tiêu chuẩn chung khách quan và cụ thể cho hạnh phúc áp dụng được cho tất cả mọi người, mà mỗi người cần phải tự tìm ra hạnh phúc của riêng mình.  Tập hợp những nhận thức và hiểu biết của một con người về những nhu cầu và phương pháp để đạt đến hạnh phúc cho bản thân là một bộ phận rất quan trọng của nhân cách mỗi cá nhân, và khi phát triển đến một mức độ nhất định, còn được gọi với một cái tên khác là “đạo đức” (tham khảo bài viết trước).

2. Năm nhu cầu tinh thần

a. Nhu cầu sinh tồn

Nhu cầu sinh tồn, hay còn có thể gọi là nhu cầu thể xác, bao hàm tất cả những nhu cầu sinh lý cơ bản thiết yếu như hít thở, ăn uống, ngủ nghỉ, bài tiết, toàn vẹn cơ thể,… cũng như các nhu cầu thể xác khác “xa xỉ” hơn như tiện nghi thoải mái, khoái cảm tình dục, hay thậm chí là khoái cảm do các loại chất kích thích mang lại,… và tất nhiên không thể không nói đến một nhu cầu rất quan trọng là cảm giác an toàn tính mạng, sức khỏe và tài sản. Những nhu cầu thuộc phân loại này tuy hết sức phong phú và đa dạng, và nhiều khi có vẻ rất khác nhau, nhưng đều có một mục đích chung: nhằm đảm bảo cho sự tồn tại liên tục của thể xác con người ở một mức độ thỏa mãn nhất định. Do ít nhất ở thời điểm hiện tại, ý thức của con người luôn phải gắn liền với và được duy trì bằng thể xác, nên mọi sự đe dọa hay bất tiện đối với thể xác cũng sẽ có thể có tác động tiêu cực đến sự thỏa mãn của tinh thần, và do đó làm giảm hạnh phúc của cá nhân.

Tùy vào các nhu cầu cụ thể của thể xác, mà sự thiếu thốn của nhu cầu sinh tồn có thể được cảm nhận bằng nhiều cách khác nhau. Những nhu cầu sinh lý thiết yếu có thể dễ dàng được cảm nhận thông qua những tín hiệu rõ ràng trực tiếp từ cơ thể như cảm giác đói, khát, nóng, lạnh, đau đớn, mệt mỏi,… Những nhu cầu khác không nhất thiết phải có cho sự sống, nhưng có thể đem lại sự thõa mãn tinh thần, thì được thể hiện qua những cảm giác mơ hồ hơn như thèm muốn, bức bối, khó chịu,… Và nhu cầu an toàn thì tất nhiên đem lại cảm giác sợ hãi lo lắng nếu như không được đáp ứng. Chú ý rằng nhu cầu sinh tồn vẫn là nhu cầu tinh thần, dù nó có quan hệ mật thiết với thể xác con người. Một sự vật sự việc nhất định đem lại cảm giác hạnh phúc đến đâu, không những phụ thuộc vào các đặc điểm của cơ thể người đó, mà còn phụ thuộc vào việc nhân cách người đó đánh giá cao đến mức nào và có ham muốn đến đâu đối với nhu cầu cụ thể mà sự vật sự việc đó thỏa mãn.

Vai trò của nhu cầu sinh tồn là rất rõ ràng: nó là động lực để chúng ta duy trì sự sống của bản thân. Chúng ta có thể dễ dàng tưởng tượng tính mạng mình sẽ bị đe dọa nghiêm trọng thế nào nếu như tất cả các cảm giác như đói khát hay đau đớn đột ngột biến mất. Việc thỏa mãn nhu cầu sinh tồn cũng là một việc khá đơn giản, không phải theo nghĩa dễ dàng, mà theo nghĩa trong đại đa số trường hợp, chỉ bằng trực giác chúng ta cũng có thể biết khá rõ điều mình cần phải làm để đáp ứng những nhu cầu đang thiếu thốn: đói thì ăn, khát thì uống, mệt thì ngủ, sợ hết tiền thì làm việc… Tuy nhiên, nhu cầu sinh tồn lại đòi hỏi một lượng tài nguyên không hề nhỏ để duy trì, cả về vật chất (tiền bạc, đồ ăn,…), tinh thần (hôm nay ăn gì?), lẫn thời gian (1/3 cuộc đời để ngủ). Điều này khiến cho hạnh phúc mang lại bởi việc thỏa mãn nhu cầu sinh tồn, tuy có vai trò nền tảng quan trọng đối với hạnh phúc của con người, nhưng không lâu bền mà lại tốn kém hơn nhiều so với những nhu cầu còn lại.

b. Nhu cầu khám phá

Nhu cầu khám phá là nhu cầu kích thích trí não bằng những trải nghiệm mới mẻ. Trí não ở đây bao gồm tất cả các giác quan, cảm xúc cũng suy nghĩ có ý thức của con người. Trải nghiệm mới mẻ có thể chỉ đơn giản là một giai điệu mới, một hình ảnh mới, một cảm giác mới, mà cũng có thể là một hiểu biết mới, một ý tưởng mới, một kỹ năng mới,… Nhu cầu khám phá chính là lý do khiến cho chúng ta muốn đi du lịch, muốn xem triển lãm nghệ thuật, muốn chơi trò chơi, muốn đọc sách, muốn xem tivi, và nói chung là tham gia vào các hoạt động giải trí. Nhu cầu khám phá cũng có thể được dùng để giải thích cảm giác buồn cười khi bắt gặp những tình huống hài hước: đó là vì sự hài hước thường đến từ những trải nghiệm vượt xa khỏi phạm vi những gì chúng ta coi là “bình thường”, hay nói cách khác, chúng ta thấy buồn cười khi tiếp xúc với những trải nghiệm “siêu mới mẻ”, tất nhiên là với điều kiện chúng ta cảm thấy những trải nghiệm đó là vô hại đối với bản thân.

Chú ý rằng sự “mới mẻ” ở đây chỉ mang ý nghĩa tương đối, tức là mới mẻ trong một khung thời gian và khung ý thức nhất định. Một trải nghiệm mà một người đã từng trải qua trong quá khứ vẫn có thể đem lại một sự thỏa mãn nhu cầu khám phá nhất định, nếu như trải nghiệm đó là tương đối mới mẻ so với tập hợp những trải nghiệm của người ấy trong một khoảng thời gian gần đó. Ngược lại, một trải nghiệm dù là đầu tiên, nhưng nếu sau đó được lặp đi lặp lại liên tục trong một khoảng thời gian ngắn, thì ít nhất là trong khoảng thời gian đó, trải nghiệm ấy mất dần đi độ “mới”, và do đó cảm giác hạnh phúc nó tạo ra cũng sẽ phai nhạt dần. Đồng thời, cùng một trải nghiệm với các yếu tố giống hệt nhau, nhưng nếu được tiếp nhận với một cách nhìn khác, một tâm trạng khác, tức là với một ý thức bên trong khác, thì vẫn có thể tạo nên cảm giác mới mẻ, và do đó vẫn có thể được xem như một sự khám phá.

Khác với nhu cầu sinh tồn, việc đáp ứng nhu cầu khám phá không nhất thiết đòi hỏi sự tiêu tốn lớn về tài nguyên. Con người chúng ta, nhất là trẻ em, có thể tìm ra vô số cách để có những trải nghiệm mới mà không hề tốn kém: một cuốc đi dạo trên một con đường lạ, leo trèo lên cao để có một góc nhìn mới, tự nghĩ ra một điệu nhảy múa may quay cuồng, và chắc chắn phải kể đến hoạt động mà tôi ưa thích, đó là nằm một chỗ và tưởng tượng suy nghĩ về đủ thứ trên đời. Có thể nói rằng, đối với một người có khả năng quan sát và cảm nhận, và chịu quan sát và cảm nhận, thì thế giới bên ngoài lẫn bên trong chúng ta luôn tràn ngập những nguồn cảm hứng khám phá. Tất nhiên, mức độ thỏa mãn đem lại là khác nhau đối với từng trải nghiệm và đối với từng cá nhân cụ thể. Không phải ai cũng thấy bốn tiếng đồng hồ ngồi câu cá là thích thú, và không phải ai cũng thấy một chuyến leo núi mạo hiểm là hấp dẫn.

Bên cạnh việc thuần túy đem lại cảm giác hạnh phúc, nhu cầu khám phá còn đóng một vai trò rất quan trọng: đó là một trong những động lực chính của quá trình học hỏi của con người. Nếu xem việc học là việc tiếp nhận bất cứ một điều gì mới vào bên trong trí não của chúng ta, thì có thể nói rằng nhu cầu khám phá cũng chính là nhu cầu học hỏi. Mọi con người sinh ra đều sẵn có tính tò mò ham hiểu biết, chính là vì việc khám phá, hay học, tự nó đã mang lại sự vui vẻ thích thú. Và rất có thể nhu cầu khám phá đã được tạo nên bởi quá trình tiến hóa nhằm mục đích để cho con người có một động lực tự nhiên và thường xuyên cho việc học, một hoạt động rất quan trọng đối với sự sinh tồn và phát triển của nhân loại. Việc học chỉ trở nên khó chịu, khi tổn thương mà nó đem lại đối với những nhu cầu tinh thần khác vượt quá lợi ích đạt được. Do đó có thể nói rằng mọi phương pháp giáo dục, nếu khiến cho việc học không đem lại sự vui vẻ thích thú, thì đều là đi ngược lại quy luật của tự nhiên, và do đó sẽ không thể đạt được hiệu quả cao nhất.

c. Nhu cầu quyền lực

Nhu cầu quyền lực, hay còn có thể gọi là nhu cầu thành công, là nhu cầu thấy một điều gì đó diễn ra đúng theo như mình mong muốn. Chúng ta thường hiểu “quyền lực” là khả năng khiến cho người khác làm theo yêu cầu của bản thân. Tuy nhiên con người cũng có thể cảm thấy mình “quyền lực” khi chế ngự được thiên nhiên, khi đạt được thành công trong công việc, hay khi thấy bản thân đang trở nên đúng với hình mẫu mà mình mong muốn,… Một phần sự thích thú của con người đối với âm nhạc có thể được giải thích là vì khi nghe nhạc, trong vô thức chúng ta nhận thấy những âm thanh mình đang nghe có một quy luật nhất định, và chúng ta sử dụng quy luật đó để dự đoán sự lên xuống cũng như nhịp độ và thời điểm của các âm thanh tiếp theo. Khi bản nhạc diễn ra đúng theo sự dự đoán của chúng ta, thì chúng ta sẽ cảm thấy một sự khoan khoái vì thấy nó “hợp lý”. Ngược lại, một bản nhạc trúc trắc và loạn nhịp thường sẽ đem lại một cảm giác khó chịu cho người nghe.

Nhu cầu quyền lực rất có thể đã phái sinh một cách tự nhiên từ nhu cầu sinh tồn và tách ra thành một nhu cầu độc lập. Đó là vì so với thế giới xung quanh, con người quá nhỏ bé và yếu ớt. Chỉ một bầy thú dữ, một cơn dịch bệnh, hay một trận hạn hán cũng có thể quét sạch cả một cộng đồng người. Nỗi sợ hãi đến từ việc ý thức và cảm nhận một cách đầy đủ điều đó là quá lớn, và có thể khiến cho con người hoàn toàn tê liệt vì tuyệt vọng. Để có thể giữ được một cảm giác an toàn nhất định, con người cần cảm thấy, hay ít nhất tin rằng, mình có thể điều khiển được phần nào đó hiện thực xung quanh theo mong muốn của bản thân. Nhu cầu quyền lực, song song với nhu cầu khám phá và nhu cầu sinh tồn, có thể được coi là động lực chính cho toàn bộ công cuộc đấu tranh với thiên nhiên và xây dựng nên văn minh của nhân loại.

Khi nhu cầu quyền lực không được đáp ứng, chúng ta thường sẽ sinh ra cảm xúc tức giận, thất vọng, bất lực hay căm ghét. Tuy nhiên cũng như các nhu cầu khác, việc nhu cầu quyền lực được đáp ứng hay không được đáp ứng, và ở mức độ nào, trong một trường hợp cụ thể là phụ thuộc vào nhân cách của từng cá nhân. Trong đó, một điểm đáng chú ý là tuy mọi sự trở ngại đối với cuộc sống con người đều đem lại sự bất hạnh ở mức độ nào đó, nhưng đại đa số mọi người sẽ thấy giận dữ hơn nhiều nếu như biết được, hay nghĩ rằng mình biết, đằng sau những trở ngại mình gặp phải có một ai đó đang cố tình “trêu ngươi”. Đó là vì khi ấy, sự trái ý không chỉ còn dừng ở bản thân trở ngại nữa, mà còn bao gồm cả việc hình ảnh về một bản thân “đáng được tôn trọng”, “đáng được ABCXYZ” đang bị phá vỡ. Có thể nói rằng chúng ta càng xây dựng nhân cách bản thân theo hướng mình “đáng được” cái này “đáng được” cái kia, thì chúng ta sẽ càng tự đẩy mình vào thế phải chịu bất hạnh.

Nhu cầu quyền lực là một nhu cầu khá oái oăm, vì việc đáp ứng nó không hề đơn giản như nhu cầu sinh tồn hay khám phá, và trong nhiều trường hợp, nỗ lực đáp ứng nhu cầu này lại chỉ dẫn đến kết quả ngược lại. Điều này xảy ra khi chúng ta lựa chọn việc nhắm tới những đối tượng nằm ngoài khả năng kiểm soát của bản thân để tìm cách điều khiển theo những cách thiếu hiệu quả, mà đối tượng vô vọng điển hình chính là những người xung quanh. Như tôi đã từng viết trong một bài viết trước, một trong những sai lầm lớn nhất của con người là nghĩ rằng mình có thể bắt được người khác làm theo ý muốn của bản thân. Mọi cố gắng điều khiển người khác mà không tính đến suy nghĩ và cảm xúc của đối tượng, đều sẽ có khả năng rất lớn gặp phải sự cự tuyệt và phản kháng, và do đó sẽ đem lại sự bất hạnh cho chủ thể của hành động. Việc xác định được thứ gì có thể điều khiển và điều khiển theo cách nào, bởi vậy, đóng vai trò rất quan trọng đối với việc đáp ứng nhu cầu quyền lực.

d. Nhu cầu yêu thương

Nhu cầu yêu thương là nhu cầu cảm nhận và trân trọng giá trị tồn tại của một điều gì đó, đồng thời nhận lại sự đối xử tương tự từ xung quanh. Trong phần lớn trường hợp, đối tượng mà chúng ta yêu thương là những người thân thiết hoặc vật nuôi, vì những đối tượng này thường sẵn sàng đón nhận những cử chỉ bày tỏ sự yêu thương của chúng ta, cũng như đáp trả lại một cách tương xứng. Sự yêu thương cũng có thể được hướng tới những sự vật sự việc vô tri như cây cảnh, đồ vật, một khái niệm nào đó như dân tộc hay tổ quốc, hoặc thậm chí là tiền bạc,… Tuy vậy, nhu cầu yêu thương là một nhu cầu hai chiều: yêu thương và nhận về sự yêu thương. Vì vậy, sự yêu thương một phía sẽ khó có thể đem lại sự thỏa mãn đầy đủ nhất. Tất nhiên, cảm nhận về tình yêu thương là thuần túy chủ quan, và do đó chúng ta hoàn toàn có thể tự nghĩ rằng mình đang nhận được sự yêu thương từ bất cứ ai hay bất cứ điều gì, giống như chúng ta vẫn tự nghĩ rằng mình đang được vật nuôi yêu quý vậy.

Giá trị của một sự vật sự việc nằm ở mức độ khác biệt và độc nhất, tức là mức độ đặc biệt, của nó so với tập hợp các sự vật sự việc cùng phân loại trong mắt người quan sát. Sự yêu thương sẽ xuất hiện và trở nên mạnh mẽ khi chúng ta bắt đầu ý thức được sự đặc biệt đó. Sự đánh giá ở đây phụ thuộc vào hai yếu tố: chúng ta cảm nhận sự đặc biệt ở những điểm nào và đến mức nào, và chúng ta đặt đối tượng vào phân loại nào để so sánh. Điều này giải thích cho tình cảm yêu thương mạnh mẽ mà cha mẹ dành cho con cái: đối với nhiều người trong số họ, mỗi đứa con đều là một thực thể đặc biệt nhất trong số tất cả mọi thứ trên đời. Tương tự như vậy, những mối liên hệ, những kỷ niệm chung, những sự tương đồng giữa đối tượng với người quan sát có thể sẽ góp phần làm tăng sự đặc biệt tương đối của đối tượng trong mắt người quan sát, và do đó khiến cho tình cảm yêu thương dễ nảy sinh hơn. Khi chúng ta thực sự cảm nhận được rằng mọi sinh linh, mọi sự vật đều khác biệt, đều độc nhất, đều có giá trị to lớn, thì đó cũng là lúc chúng ta cảm nhận được tình yêu thường thấy ở các bậc thánh nhân: thuần khiết, bao la và bình đẳng đối với toàn bộ thế gian.

Nhu cầu yêu thương là một nhu cầu vừa phức tạp vừa đơn giản. Đơn giản vì một người hoàn toàn có thể tự thỏa mãn nhu cầu yêu thương của bản thân mà không cần tốn kém: chỉ cần quan sát hay thậm chí nghĩ đến một điều gì đáng yêu là người đó đã có thể thấy hạnh phúc. Đó là lý do vì sao các video chó mèo trên Youtube lại có sức hút lớn đến như vậy. Sự phức tạp của nhu cầu yêu thương đến từ việc chúng ta hay nhầm lẫn nó với nhu cầu quyền lực, tức là nhầm lẫn tình yêu với sự kiểm soát và điều khiển. Khi chúng ta yêu quý một người hay vật nào đó, chúng ta có xu hướng thể hiện tình cảm đó ra bằng hành động. Hành động đó của chúng ta có thể đem lại hạnh phúc cho đối phương bằng việc khiến họ cảm thấy được yêu thương, mà cũng có thể không, nhất là khi nó đem lại bất hạnh cho họ ở những mặt khác, và điều này phụ thuộc hoàn toàn vào cảm nhận chủ quan. Khi một cá nhân, chỉ vì cho rằng hành động của mình là thể hiện của tình yêu, mà nghĩ rằng đối phương nên/cần/phải chấp nhận nó, và thậm chí là phải thấy hạnh phúc, thì tức là người đó đơn giản chỉ đang muốn thỏa mãn nhu cầu quyền lực của bản thân mà thôi.

Chú ý rằng khái niệm yêu thương ở đây rất khác với khái niệm tình yêu nam nữ (hay nam-nam, nữ-nữ,…). Sự yêu thương bao trùm một phạm vi rộng lớn hơn nhiều so với tình yêu lãng mạn, và nhu cầu đối với tình yêu lãng mạn cũng có thể được phân tích ra thành nhiều nhu cầu tinh thần khác, trong đó nhu cầu yêu thương chỉ là một thành phần. Nhu cầu yêu thương theo nghĩa rộng đóng một vai trò quan trọng trong việc giúp cho nhân loại có thể cùng chung sống trong những cộng đồng và xã hội, và cùng tồn tại với môi trường xung quanh một cách tương đối hòa bình. Nhu cầu yêu thương khiến cho chúng ta có thể thu được cảm giác hạnh phúc từ bản thân sự tồn tại của các sự vật sự việc khác, chứ không giới hạn ở việc chúng ta có thể sử dụng và tác động đến những sự vật sự việc đó như thế nào. Và do đó chúng ta có được sự thỏa mãn từ việc đơn thuần giữ một mối quan hệ bất can thiệp và mong muốn những điều tốt đẹp đối với thế giới xung quanh.

e. Nhu cầu tự do

Nhu cầu tự do là nhu cầu cảm thấy mình là người nắm quyền ra các quyết định của bản thân. Nói cách khác, nhu cầu tự do là nhu cầu cảm thấy được sống đúng với nhân cách tự thân của chính mình. Tuy đều mang yếu tố “theo ý mình”, nhưng nhu cầu tự do có sự khác biệt căn bản với nhu cầu quyền lực ở chỗ nhu cầu quyền lực đánh giá kết quả của một quyết định, còn nhu cầu tự do đánh giá nhân cách đứng sau quyết định đó. Điều này lý giải vì sao một số người thường không thích cảm giác bị người khác điều khiển, mặc dù có thể những quyết định và hành động của họ ở thời điểm được đưa ra là hoàn toàn tự nguyện, và thậm chí là đem lại kết quả tích cực như ý muốn (vd. cảm giác bị dẫn dắt, được sắp xếp sẵn mọi thứ,…). Có thể nói rằng nhu cầu tự do là nhu cầu được thoát khỏi sự kiểm soát và điều khiển của thế giới xung quanh.

Nhu cầu tự do, một khi bị từ chối đáp ứng, nhất là khi điều đó diễn ra một cách thường xuyên, có thể gây hệ quả tiêu cực rất nặng nề và lâu dài đến sức khỏe tinh thần của cá nhân, mà khó có thể được bù đắp lại bởi sự thỏa mãn những nhu cầu khác. Đối với một con người đã ý thức được một nhu cầu tự do nhất định của bản thân, thì việc tự do đó bị phủ nhận tương đương với việc nhân cách, cũng tức là tư cách làm người, bị phủ nhận. Khi đó trong tâm trí cá nhân thường sẽ xuất hiện một cảm giác căm ghét tột độ đối với sự vật sự việc mà cá nhân đó cho là đang cản trở tự do của mình. Bên cạnh thiệt hại trực tiếp về mặt hạnh phúc, việc tự do bị tước đoạt cũng cản trở việc hình thành nhân cách tự thân, và qua đó cản trở sự phát triển năng lực tiềm ẩn của cá nhân, trong đó bị ảnh hưởng nặng nhất có lẽ là khả năng tự chủ và tính sáng tạo.

Cũng giống như nhu cầu yêu thương, việc thỏa mãn nhu cầu tự do, ít nhất trên lý thuyết, không hề tốn kém về vật chất hay thời gian: chúng ta chỉ việc xây dựng nhân cách của riêng mình, và nghe theo ý kiến của nhân cách đó trong mọi việc. Tuy nhiên, trên thực tế điều này đôi khi đòi hỏi một lượng tài nguyên tinh thần không hề nhỏ, và trong một số trường hợp là gây nguy hiểm đến tính mạng. Đó là vì nhu cầu tự do của người này thường xung đột với nhu cầu quyền lực, và đôi khi là cả sinh tồn, của người khác trong cùng một cộng đồng, cũng như gặp phải sự cản trở từ các quy luật của tự nhiên. Tài nguyên tinh thần mà một cá nhân cần phải sử dụng đến để vượt qua những cản trở đó, để chịu đựng thiệt hại đối với những nhu cầu khác trong khi thỏa mãn nhu cầu tự do của bản thân, chính là ý chí tự do. Đồng thời, việc cân bằng giữa tự do của cá nhân và lợi ích của phần còn lại của cộng đồng cũng là một điểm rất quan trọng trong việc vận hành cộng đồng đó.

Vai trò của nhu cầu tự do khá rõ ràng: nó tạo ra động lực để mỗi cá nhân con người mong muốn bảo vệ và phát triển nhân cách riêng của mình, thông qua đó giữ cho xã hội loài người có một sự đa dạng cao về tư tưởng và hành động. Những tư tưởng và kinh nghiệm được tạo ra từ sự đa dạng đó, sau khi trải qua sự thử thách và chọn lọc khi va chạm với các tư tưởng và kinh nghiệm khác, tạo nên toàn bộ hệ thống tri thức và lý luận của con người ngày nay. Có thể nói rằng nhu cầu tự do gián tiếp đảm bảo nguồn nguyên liệu thô cho quá trình tiến hóa của văn minh nhân loại. Bởi vậy, việc tôn trọng quyền tự do tư tưởng và hành động của cá nhân, tất nhiên trong giới hạn đảm bảo ở mức nhất định quyền lợi của các cá nhân khác trong xã hội, là một nguyên tắc không chỉ phù hợp với lợi ích của từng cá nhân, mà còn là phù hợp với lợi ích tổng thể của xã hội loài người, và do đó là một việc làm hợp đạo đức.

3. Đi tìm hạnh phúc

Năm nhu cầu tinh thần nói đến ở trên đơn giản chỉ là một cách phân loại, một cách nhìn đối với tập hợp toàn bộ các nhu cầu hạnh phúc của con người vốn rất phức tạp và đa dạng. Năm nhu cầu này có thể không bao quát và lý giải được tất cả mọi nhu cầu hay cảm xúc của con người, nhưng chúng có thể cho chúng ta một cơ sở lý luận để qua đó có thể suy nghĩ một cách có hệ thống hơn về hạnh phúc và cách để đạt tới hạnh phúc. Trong thực tế, một hành vi của con người có thể có tác động rất phức tạp lên hạnh phúc của bản thân, liên quan đến nhiều nhu cầu tinh thần khác nhau: tình yêu đôi lứa có thể đáp ứng cùng lúc nhu cầu thể xác (XXX), nhu cầu yêu thương (yêu…), nhu cầu khám phá (trải nghiệm yêu), và nhu cầu quyền lực (khiến đối phương hạnh phúc). Nỗ lực thỏa mãn một nhu cầu nhất định (ép buộc con cái theo ý mình) cũng có thể gây tổn thương lớn hơn đến một nhu cầu khác (ngăn cản sự yêu thương và nhận về yêu thương).

Hành trình tìm kiếm hạnh phúc của con người, do đó, cũng chính là hành trình đi tìm ra những con đường có thể đáp ứng nhu cầu hạnh phúc của riêng mình một cách hiệu quả nhất và bền vững nhất, và còn được chúng ta gọi với một cái tên khác là sự trưởng thành. Hành trình đó đòi hỏi chúng ta không chỉ nhận thức và tác động lên thế giới xung quanh, mà quan trọng hơn là nhận thức được và kiểm soát được ở mức độ nhất định đối với nội tâm của chính mình. Đó là vì tất cả các nhu cầu hạnh phúc đều là nhu cầu tinh thần, và phụ thuộc vào ít nhất một hay một số yếu tố tinh thần nhất định: nhu cầu quyền lực phụ thuộc vào việc chúng ta nghĩ mình “đáng được” cái gì, nhu cầu yêu thương phụ thuộc vào việc chúng ta quan sát thế giới kỹ đến đâu và ở phạm vi nào, nhu cầu tự do phụ thuộc vào việc chúng ta có nhân cách tự thân để mà theo không,… Từ cách nhìn như vậy, thì có thể nói rằng hạnh phúc thực sự luôn tồn tại sẵn ở trong tâm trí của chúng ta.

Một điểm đáng chú ý nữa là các nhu cầu tinh thần cũng có “thứ bậc” nhất định, và có thể khác nhau đối với từng người. Tuy nhiên trong đa số trường hợp thứ bậc này gần giống với thứ tự được giới thiệu ở đây: sinh tồn < khám phá < quyền lực < yêu thương < tự do. Những nhu cầu ở thứ bậc càng cao thì một khi đã được ý thức, sẽ càng khó có thể từ bỏ hoàn toàn để thỏa mãn các nhu cầu thấp hơn. Một người khi đã biết rằng mình có thể tác động đến thế giới xung quanh để uốn nắn theo ý mình, sẽ khó có thể từ bỏ hoàn toàn điều đó để chỉ dừng lại ở việc khám phá những điều mới mẻ. Tương tự, một khi đã biết đến cảm giác yêu thương và tự do, con người sẽ rất khó đồng ý xóa bỏ hoàn toàn những cảm xúc ấy để đổi lại sự đáp ứng dù là cao nhất đối với tất cả những nhu cầu còn lại.

Và dù cho không có một nhu cầu hay một phương pháp nhất định nào tự nó là “cao cả” hay “thấp kém” một cách tuyệt đối, thì khi đứng trên quan điểm lợi ích cá nhân, việc tập trung vào những nhu cầu ít tốn kém hơn và những phương pháp để đạt đến hạnh phúc lớn lao hơn và có tính bền vững hơn, có thể được xem là chiến lược sáng suốt hơn về lâu dài. Cụ thể, chúng ta nên tránh việc để cho hạnh phúc của mình phụ thuộc vào sự thỏa mãn những nhu cầu tốn kém trong việc duy trì (hưởng thụ vật chất, chất kích thích,…), tránh việc sử dụng những phương pháp đáp ứng nhu cầu có khả năng phản tác dụng cao (điều khiển người khác, hy sinh tự do,…), và hướng đến việc tìm kiếm và gia tăng hạnh phúc ở bên trong tâm trí (yêu nhiều ghét ít, hạ thấp kỳ vọng, tu dưỡng bản thân,…). Tất nhiên, như đã nói mỗi người có một khuynh hướng riêng trong vấn đề hạnh phúc, và không có công thức nào để đạt tới hạnh phúc áp dụng được cho tất cả mọi người cả.

Nếu chúng ta suy nghĩ một cách sâu xa và triệt để về cách để bản thân có được hạnh phúc, thì rất có thể những kết luận mà chúng ta đạt được nghe sẽ có vẻ giống những lời dạy bảo của các tôn giáo hay đạo đức truyền thống. Đó vốn chính là nguồn gốc của đạo đức ở mức độ cá nhân lẫn xã hội: những chiến lược, những nguyên tắc, những lời khuyên có thể đem lại hạnh phúc bền vững, hoặc ngăn ngừa sự bất hạnh, cho mỗi cá nhân con người, được hình thành thông qua trực giác bản năng hoặc kinh nghiệm thực tiễn của cá nhân và các thế hệ đi trước – một cuốn “cẩm nang hạnh phúc”. Đạo đức là một thứ vốn có ích và mang lại tự do cho cá nhân nếu nó được dùng đúng phạm vi và công dụng. Chỉ khi đạo đức bị khoác lên mình tấm áo quyền lực và chân lý, bị lợi dụng để điều khiển người khác, khi “nên” bị biến thành “phải”, thì đạo đức mới trở thành một đề tài gây ra tranh cãi và bất hạnh.


Như vậy, cảm giác hạnh phúc là một cảm giác nảy sinh từ sự thỏa mãn của một hay một số nhu cầu trong số rất nhiều các nhu cầu tinh thần đa dạng của con người. Các nhu cầu đó có thể được phân chia làm năm phân loại chính: sinh tồn, khám phá, quyền lực, yêu thương, và tự do. Mỗi phân loại nhu cầu có cơ chế thỏa mãn khác nhau, cũng như vai trò khác nhau đối với sự tồn tại và phát triển của nhân loại nói chung và mỗi cá nhân nói riêng. Mỗi con người cũng sẽ có những khuynh hướng nhất định đặc trưng cho cá nhân đó, đòi hỏi nhu cầu này nhiều hơn, nhu cầu kia ít hơn. Mỗi quyết định và hành động của con người đều nhằm thỏa mãn một cách tốt nhất các nhu cầu tinh thần của bản thân, trong giới hạn hiểu biết và năng lực tại thời điểm đó. Việc hiểu rõ về các nhu cầu của bản thân, và tìm ra những cách đáp ứng chúng sao cho mang lại hiệu quả tổng thể cao nhất và ít tốn kém nhất, là con đường duy nhất để đạt đến được hạnh phúc ổn định, bền vững và lâu dài.

Bàn về “nhân cách”

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả.

Trong những đánh giá về một con người, đôi khi chúng ta có thể thấy sự xuất hiện của từ “nhân cách”. Chúng ta hay nói rằng nhân cách một con người là “lớn lao”, “cao cả”, “vĩ đại”, hay ngược lại là “thấp kém”, “nhỏ bé”, “xấu xa”. Chúng ta có thể cảm nhận lờ mờ được rằng dường như “nhân cách” là một thứ gì đó đại diện cho giá trị của một con người ở một khía cạnh nào đó. Vậy thực sự thì nhân cách là gì? Và nếu nhân cách là một thứ được dùng để đánh giá giá trị của chúng ta, thì chúng ta có thể làm gì để nâng cao giá trị đó? Bài viết dưới đây sẽ tập trung vào việc làm rõ khái niệm “nhân cách”, đồng thời nêu ra một số suy nghĩ mà cá nhân tôi cho rằng mọi người chúng ta nên có đối với khái niệm này.


1. Nhân cách là gì?

Nhân cách là tập hợp những nhận thức, hiểu biết, nguyên tắc, niềm tin của một con người về chính bản thân mình, và còn có thể được gọi là “tư cách làm người” hay “tính người” của người đó. Nhân cách là thứ trả lời cho những câu hỏi như “tôi là ai”, “tôi đến từ đâu”, “tôi là người thế nào”, “tôi mong muốn cái gì”, “tôi coi trọng cái gì”, “tôi tin vào cái gì”,… Tùy vào mức độ phát triển mà nội dung của nhân cách có thể rất phong phú:từ việc ý thức được mình là một “con người”, hay ít nhất là một “thực thể” tách biệt khỏi thế giới xung quanh, cho đến hiểu biết về những nhu cầu, sở thích, ham muốn, tính cách của bản thân, và cuối cùng là những nội dung trừu tượng như niềm tin, triết lý, đạo đức,… Ví dụ về từng khía cạnh riêng lẻ của nhân cách có thể là “tôi là người Việt Nam”, “tôi thích đồ ngọt”, “tôi rất giỏi ngoại ngữ”, “tôi muốn làm nghề dạy học”, “tôi coi trọng tự do tư tưởng”, “tôi tin rằng lợi ích cá nhân nên được đặt lên trên hết”,…

Nhân cách là nguồn gốc và căn cứ sâu xa nhất của tất cả những đánh giá và quyết định có ý thức của con người. Tất cả mọi đánh giá và quyết định có ý thức của chúng ta đều có thể được truy gốc về một hay nhiều mặt của nhân cách mỗi cá nhân. Những tiêu chuẩn và tiền đề “khách quan” mà người ta thường nói tới như đạo đức, truyền thống, tín ngưỡng, pháp luật, hay cả khoa học cũng đều chỉ là một trong những yếu tố được sử dụng trong quá trình đưa ra đánh giá hay quyết định. Trong quá trình đó, nhân cách mới là thứ có tiếng nói quyết định. Trong tâm trí của chúng ta, Trái Đất hình tròn không phải vì khoa học bảo thế, mà vì chúng ta lựa chọn việc tin vào điều đó, hoặc tin vào khoa học. Chúng ta không giết người không phải vì pháp luật cấm đoán, mà vì chúng ta không muốn phạm pháp, hoặc không muốn trở thành kẻ thù của xã hội. Một khi nhân cách đã đưa ra quyết định trái ngược thì bao nhiêu đạo đức khoa học hay pháp luật quy tắc cũng đều là đồ bỏ.

Cần chú ý rằng nhân cách khác với tính cách. Tính cách là một phần của nhân cách và bao gồm các khuynh hướng của cảm xúc, thái độ và hành động được thể hiện ra ngoài như xuề xòa, vui vẻ, hài hước, nóng nảy, khiêm tốn,… Trong cùng một con người có thể có rất nhiều tính cách đa dạng, đôi khi là trái ngược, cùng tồn tại. Việc tính cách nào được thể hiện ra bên ngoài sẽ tùy thuộc vào hoàn cảnh và đối tượng giao tiếp cụ thể. Một người có thể nhũn nhặn với cấp trên nhưng lại nóng nảy với cấp dưới, nhút nhát ở chỗ đông người nhưng sôi nổi khi bàn luận riêng. Những biểu hiện bên ngoài đó tuy có thể rất khác nhau nhưng đều xuất phát từ một nhân cách trung tâm ở bên trong, và sự khác biệt nảy sinh tùy vào hoàn cảnh là điều hoàn toàn bình thường và hợp lý. Có thể nói rằng, tính cách là những vai diễn, người đời là khán giả, và người diễn viên đằng sau những vai diễn đó, người quyết định sẽ đóng vai nào trong hoàn cảnh nào, chính là nhân cách.

Nhân cách cũng khác với tri thức hay hiểu biết thông thường. “Trái Đất (có thể) hình tròn” hay “Trái Đất (có thể) hình đĩa” đơn thuần chỉ là những giả thuyết hay ý tưởng, tương đương với một mệnh đề logic chưa được chứng minh, và bản thân chúng không mang thông tin gì cả. Khi chúng ta gắn cho những giả thuyết đó một giá trị chân lý đúng/sai dựa trên một số tiền đề nhất định thì chúng ta có thông tin, hay còn gọi là tri thức, tương đương với một khẳng định logic. Và cuối cùng, nhân cách của một người sẽ là thứ quyết định việc người đó tin hay không tin, tin ở mức độ nào, với điều kiện gì, gắn những giá trị và ý nghĩa gì, và sử dụng như thế nào đối với một thông tin hay tri thức nhất định. Nói cách khác, nhân cách là quan tòa tối cao, là bộ lọc cuối cùng đối với mọi tri thức mà chúng ta tiếp nhận, đồng thời cũng là một trong những mắt xích kết nối tri thức với những suy nghĩ, hành động và quyết định cụ thể của chúng ta.

2. Nhân cách tự thân và tiêm nhiễm

Đối với một con người sống trong một xã hội, nhân cách có thể được chia làm hai bộ phận: nhân cách tự thân và nhân cách tiêm nhiễm. Nhân cách tự thân là nhân cách được hình thành một cách tự nhiên và tự do, không có sự can thiệp trực tiếp từ bên ngoài. Trái lại, nhân cách tiêm nhiễm là nhân cách có nguồn gốc từ bên ngoài, hoặc phải phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài. Có thể nói rằng, nhân cách tự thân thể hiện cho con người thực của chúng ta, còn nhân cách tiêm nhiễm thường thể hiện cho một hình ảnh về chúng ta trong mắt người khác, hoặc hình ảnh một người khác bên trong chúng ta. Do đến từ bên ngoài hoặc phụ thuộc vào bên ngoài, nên nhân cách tiêm nhiễm thường mang lại cảm giác “xa xôi”, “bất biến”, “hiển nhiên”, “không thể chống lại”. Trong khi đó, nhân cách tự thân là thứ chúng ta cảm thấy hoàn toàn có thể và có quyền thêm bớt hay thay đổi theo ý muốn, tuy rằng có thay đổi và thay đổi được hay không lại là chuyện khác.

Nhân cách tiêm nhiễm thường thấy nhất là những chuẩn mực văn hóa và đạo đức của xã hội mà chúng ta đang sống. Chẳng hạn, trong xã hội Việt Nam từ trước đến nay người phụ nữ thường được (bị) giáo dục từ bé rằng cần phải hiền thục đảm đang, gánh vác việc nhà, hy sinh vì gia đình,… Rất nhiều người trong số đó khi lớn lên coi điều này là một chân lý hiển nhiên, hoặc ít nhất cảm thấy một áp lực vô hình hướng bản thân tới hình ảnh lý tưởng ấy. Một ví dụ khác thường thấy là những sự định hướng và kỳ vọng mang tính áp đặt của cha mẹ đối với con cái trong các vấn đề sự nghiệp, tình cảm, gia đình,… Ngược lại, nhân cách tự thân là những sở thích và mơ ước cá nhân, là những triết lý chúng ta tự khám phá ra, là những nguyên tắc cốt lõi không thể khoan nhượng, là sự tự hào đối với những thành tựu của bản thân,… Nhân cách tự thân là tất cả những điều gì khiến cho chúng ta cảm thấy mình đang được là chính mình.

Khái niệm nhân cách tự thân và nhân cách tiêm nhiễm hoàn toàn chỉ mang tính tương đối và tượng trưng chứ không hề có một định nghĩa hay ranh giới chính xác. Và do đó một người đứng bên ngoài quan sát khó có thể kết luận rõ ràng rằng một hành vi hay một suy nghĩ nào đó của một cá nhân là biểu hiện của nhân cách tự thân hay nhân cách tiêm nhiễm. Điều đó phải do tự bản thân cá nhân đó quyết định lấy. Trong thực tế, một người hoàn toàn có thể đinh ninh rằng một điều gì đó là một phần nhân cách thực của bản thân, cho đến khi nhận ra rằng đó chỉ là một thứ bị tiêm nhiễm vào từ bên ngoài một cách vô thức. Nói cách khác, cùng một suy nghĩ, cùng một hành động, cùng một quyết định có thể là xuất phát từ nhân cách tự thân hoặc từ nhân cách tiêm nhiễm, tùy vào nội tâm của cá nhân chủ thể.

3. Sự xâm nhập nhân cách

Sự xâm nhập của nhân cách tiêm nhiễm có thể diễn ra ở nhiều mức độ khác nhau. Ban đầu, một người có thể bị buộc phải chấp nhận sống bằng một nhân cách nào đó do sự đe dọa về thể xác, lợi ích hoặc áp lực tinh thần. Khi đó, nhân cách tiêm nhiễm sẽ chỉ nắm được quyền điều khiển nếu sự đe dọa hay áp lực được duy trì. Ở mức độ này, có thể nói rằng nhân cách đến từ bên ngoài kia chưa hề được chấp nhận làm một phần nhân cách bên trong của cá nhân, mà chỉ được tuân thủ một cách máy móc. Khi đó nhân cách tự thân thường sẽ thể hiện sự kháng cự thông qua một cảm giác bị ép buộc, dẫn tới sự giận dữ, và có thể là sự chống đối công khai. Tất nhiên sự chống đối sẽ khó xảy ra nếu như nhân cách tự thân quá yếu ớt hay áp lực bên ngoài quá lớn. Bước đầu tiên của quá trình tiêm nhiễm này có thể dễ dàng thấy được khi trẻ em bị cha mẹ uốn nắn dạy dỗ một cách cưỡng ép, hay khi một thành viên xã hội bị kiểm soát và điều khiển bởi vũ lực của tầng lớp thống trị.

Khi nhân cách tiêm nhiễm đã xâm nhập sâu hơn, nó sẽ bám rễ bên trong tâm trí của cá nhân. Lúc này cá nhân đã chấp nhận, hay đúng hơn là bỏ cuộc, ở mức độ nào đó đối với sự xâm lấn từ bên ngoài. Nhân cách tiêm nhiễm sẽ có thể tự xuất hiện và giành quyền kiểm soát nội tâm mỗi khi cá nhân có suy nghĩ gì đó trái ngược với nó, mà không cần đến sự đe dọa hay áp lực có thực từ bên ngoài. Cá nhân bắt đầu mất dần ý thức về nguồn gốc ngoại lai của nhân cách tiêm nhiễm và chấp nhận nó như một phần khó có thể tách rời của nhân cách bản thân, dù muốn dù không. Sự khuất phục trước uy quyền, ví dụ như uy quyền của cha mẹ hay thần quyền, là một ví dụ điển hình của nhân cách tiêm nhiễm ở mức độ này. Có rất nhiều người dù đã có gia đình riêng và hoàn toàn tự lập về tài chính, nhưng vẫn không thể chống lại được lời cha mẹ, và sự khuất phục của hàng bao thế hệ người Châu Âu trước quyền uy của Giáo hội La Mã là một sự thật lịch sử khó ai có thể phủ nhận.

Nhân cách tiêm nhiễm cũng có thể xâm nhập vào nội tâm một con người theo những con đường “ôn hòa” hơn. Một người có thể tự mình tạo nên nhân cách tiêm nhiễm bằng việc du nhập các tư tưởng bên ngoài một cách vô tội vạ mà không có sự chọn lọc kiểm tra bằng suy nghĩ của bản thân. Những hạn chế về môi trường, thông tin, hay đơn giản là sự may rủi cũng có thể khiến cho cá nhân tự mình chấp nhận một cách vô thức rằng một niềm tin hay cách suy nghĩ nào đó là điều hiển nhiên không thể thay đổi, chỉ bởi vì cá nhân không có cơ hội được tiếp xúc với những lựa chọn khác. Khi đó, những niềm tin hay cách suy nghĩ ấy có thể trở thành một phần vĩnh viễn của nhân cách nếu như bản thân cá nhân ngừng việc suy nghĩ, đặt câu hỏi, và tìm kiếm những khả năng mới. Chẳng hạn, một người sinh ra và lớn lên trong một gia đình mà cha mẹ thường xuyên sử dụng vũ lực và áp đặt suy nghĩ lên con cái, rất có thể sẽ tin rằng đó là cách duy nhất để dạy dỗ những đứa con của chính mình, mặc dù có thể điều đó mâu thuẫn với tình yêu người đó dành cho con.

Sự xâm lấn và mở rộng của nhân cách tiêm nhiễm thường đi cùng với sự thu hẹp và phai nhạt của nhân cách tự thân. Cũng giống như kỹ năng hay tri thức, nhân cách chỉ có thể được duy trì và phát triển nếu như thường xuyên được sử dụng và bồi bổ. Việc thường xuyên sử dụng nhân cách tự thân sẽ giúp cho cá nhân dần hiểu rõ được bản thân, biết cách tin tưởng và sử dụng sở thích, tính cách và trực giác của bản thân, đồng thời chỉnh sửa, mở rộng nhân cách bản thân cho phù hợp với nhu cầu thực tế lẫn thiên hướng có sẵn. Ngược lại, nếu bị đè nén và phủ nhận, nhất là từ khi còn nhỏ, thì nhân cách tự thân sẽ không có cơ hội phát triển và do đó sẽ rất hoang sơ, rời rạc vô tổ chức, và quan trọng nhất là không được tin tưởng. Biểu hiện rõ ràng nhất của điều này là việc không biết mình thích gì, muốn gì, không có khả năng hay không dám tự suy nghĩ, tự quyết định và tự chịu trách nhiệm, mà luôn tìm kiếm sự chỉ dẫn từ một quyền lực nào đó như cha mẹ, giáo viên, cấp trên, thần quyền,… Đối với một người mà nhân cách tự thân đã bị xóa bỏ hoàn toàn, thì có lẽ đến cả việc tự chọn vị kem mình thích cũng là điều khó khăn.

Tất nhiên, không phải mọi tư tưởng có nguồn gốc ngoại lai đều trở thành nhân cách tiêm nhiễm. Khi tiếp xúc với một tư tưởng từ bên ngoài mà cá nhân cảm thấy hợp lý, tức là cảm thấy phù hợp với nhân cách tự thân của cá nhân tại thời điểm đó, cá nhân có thể ngay lập tức kết nối tư tưởng mới ấy vào thành một phần của nhân cách tự thân. Hay nói đúng hơn, khi đó đã diễn ra một quá trình sáng tạo: cá nhân lấy những tư tưởng nguyên liệu từ bên ngoài và sáng tạo lại thành một mảnh ghép mới của mô hình thế giới thu nhỏ bên trong trí não (tham khảo bài viết trước). Điều này cũng tương tự với việc các thầy cô giáo hay yêu cầu học sinh “biến kiến thức thành của mình” vậy. Điểm khác biệt của quá trình này so với sự du nhập vô tội vạ là do tư tưởng mới đã được diễn giải, kết nối và kiểm chứng bằng thế giới quan của chính mình, nên cá nhân có thể, và trong đa số trường hợp sẽ bảo vệ tư tưởng đó chỉ bằng năng lực và nhân cách tự thân (vd. “tôi thích nghĩ thế”), thay vì cảm thấy phải dựa dẫm vào những nguồn quyền lực và lý luận ở bên ngoài như “khoa học”, “thời trang”, “thuần phong mỹ tục”, “truyền thống đạo đức”, hay “cha mẹ bảo thế”.

4. Vai trò của nhân cách tự thân

Ở đây tôi không muốn nói rằng nhân cách tự thân là “tốt” và nhân cách tiêm nhiễm là “xấu”. Tuy nhiên, nhân cách tự thân có vai trò quan trọng đối với hạnh phúc của mỗi chúng ta, và việc để cho nhân cách tiêm nhiễm xâm lấn và chèn ép nhân cách tự thân có thể đem lại nhiều hậu quả không được mong muốn. Trước hết, vì “tôi hạnh phúc khi nào” cũng là một nội dung quan trọng của nhân cách, mà chỉ có nhân cách tự thân mới phản ánh đúng những quy luật cảm xúc tự nhiên của chính chúng ta, nên chỉ có nhân cách tự thân mới có thể chỉ ra cho chúng ta con đường để đi tới hạnh phúc thực sự và lâu bền cho bản thân. Mọi định nghĩa hạnh phúc mà nhân cách tiêm nhiễm mang lại, nếu không phải là sai lệch hoàn toàn, thì cùng lắm cũng chỉ có thể đem lại sự thỏa mãn một phần nào đó một số nhu cầu tâm lý nhất thời mà thôi.

Một điểm dễ thấy ở những người có nhân cách tự thân yếu ớt là họ thường sẽ ít cảm thấy có trách nhiệm với bản thân và thế giới xung quanh. Đó là vì trách nhiệm và tự do là hai mặt của cùng một đồng tiền. Nhân cách tiêm nhiễm thường là thứ chúng ta cảm thấy không có quyền hay không thể tự do lựa chọn. Mà đã không được tự do lựa chọn, thì chúng ta sẽ không thấy lựa chọn đó là “của mình”, hay nói cách khác chúng ta không cảm thấy có trách nhiệm với nó. Ngược lại, nhân cách tự thân là thứ chúng ta đã tự lựa chọn một cách có ý thức và có thể tự do thay đổi theo ý muốn. Chính điều này làm nên cảm giác trách nhiệm đối với lựa chọn của bản thân. Cảm giác trách nhiệm này là một yếu tố có vai trò quan trọng trong việc quyết định sự thành công cũng như cảm giác thỏa mãn mang lại bởi các hoạt động của chúng ta trong thực tế cuộc sống.

Chú ý rằng, nhân cách tiêm nhiễm cũng có thể tạo ra ở cá nhân một thứ có biểu hiện bề ngoài gần giống như tinh thần trách nhiệm, đó là sự sợ hãi. Điều này có thể thấy ở một số ví dụ như một đứa trẻ tỏ ra chăm chỉ học hành khi bị cha mẹ áp đặt định hướng vào một ngành nghề nào đó. Bên ngoài, đứa trẻ đó dường như đang thể hiện trách nhiệm đối với cuộc đời của chính mình, hoặc là đối với sự kỳ vọng của cha mẹ. Nhưng rất có thể bên trong nội tâm đứa trẻ đó, động lực thôi thúc hành vi học hành lại là nỗi sợ hãi đánh mất sự chấp nhận và tình cảm từ phía cha mẹ. Tương tự như vậy, một người phụ nữ cố gắng giữ vững hình ảnh hiền thục đảm đang rất có thể đơn giản là vì sợ hãi sự đánh giá từ xung quanh, chứ không phải vì một cảm giác trách nhiệm đối với vai trò người phụ nữ trong gia đình và xã hội của bản thân.

Sự sợ hãi và cảm giác trách nhiệm có hai sự khác biệt chính. Thứ nhất, sự sợ hãi dẫn đến sự bị động, trong khi trách nhiệm tạo nên sự chủ động: một người có thể cố gắng đáp ứng tốt nhất mọi công việc được giao vì sợ hãi, nhưng chỉ có trách nhiệm thực sự mới khiến người đó tự mình suy nghĩ sáng tạo tìm cách cải thiện chất lượng công việc dù không được yêu cầu. Thứ hai, sự sợ hãi là động lực bên ngoài, trong khi trách nhiệm là động lực bên trong: khi tất cả các yếu tố bên ngoài gây nên sự sợ hãi đều biến mất, thì động lực còn sót lại chính là trách nhiệm thực sự. Chính vì sự khác biệt về bản chất này của động lực sản sinh bởi nhân cách tự thân và nhân cách tiêm nhiễm, nên trong đại đa số trường hợp một người sống bằng nhân cách tiêm nhiễm sẽ không thể phát huy hết được năng lực tiềm tàng của bản thân, nhất là năng lực sáng tạo và tự chủ, so với khi người đó được sống bằng nhân cách thực của chính mình.

Một hệ quả tiêu cực khác của việc nhân cách tự thân yếu ớt là một cá nhân sống bằng nhân cách tiêm nhiễm sẽ để cho nội tâm của mình phụ thuộc nhiều vào tác động từ bên ngoài. Nói một cách đơn giản là người đó dễ mất phương hướng và bị dắt mũi bởi thế giới xung quanh. Một số ví dụ đơn giản cho điều này là việc chạy theo các xu hướng thời trang, tin theo tất cả các thông tin có gắn mác “khoa học”, hay dễ bị dụ dỗ bởi những lời đường mật kiểu “bán hàng đa cấp”. Trong các ví dụ này, một bộ phận nào đó của nhân cách cá nhân (vd. “thế nào là đẹp”, “thế nào là đáng tin”, “thế nào là thành công”) đã được tiêm nhiễm vào từ bên ngoài hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào các yếu tố bên ngoài về mặt nội dung, chứ không được dựa trên những suy nghĩ của bản thân, và do đó nằm ngoài tầm kiểm soát của cá nhân. Điều này dẫn tới việc suy nghĩ của cá nhân dễ bị thao túng, hay nhẹ hơn là dễ biến động hoặc hoang mang khi môi trường xung quanh liên tục cung cấp các thông tin thiếu thống nhất hay thậm chí trái ngược nhau.

Một ví dụ khác của điều được nói đến ở trên là việc danh tính (identity) của cá nhân, một bộ phận rất quan trọng của nhân cách, được gắn chặt hay thậm chí là định nghĩa hoàn toàn bởi những cái mác bên ngoài như tên tuổi, xuất thân, bằng cấp, tài sản, quốc tịch, dân tộc, hay thậm chí là tình trạng hôn nhân. Đối với những cá nhân đó, những cái mác này làm nên con người họ, chứ không đơn thuần chỉ là một số thuộc tính họ ngẫu nhiên mang theo mình nữa. Đối với họ, việc đánh mất một cái mác tương đương với việc đánh mất một phần sự tồn tại của bản thân, và việc một cái mác gặp phải sự chỉ trích hay bôi nhọ tương đương một đòn đánh trực diện vào nhân cách của chính họ. Điều này có nghĩa là nhân cách của họ rất dễ bị tổn thương, và nếu nhân cách đó không còn gì khác ngoài những cái mác, thì đó là một nhân cách nghèo nàn và thiếu thực chất. Một nhân cách như vậy sẽ không phải là một lá chắn tốt giúp giữ vững sự ổn định tinh thần của một con người.

Điều này mang lại nhiều bất lợi cho cá nhân, bởi tất cả những yếu tố bên ngoài, kể cả những thứ tưởng chừng như trường tồn như quốc gia hay dân tộc, đều có thể biến mất hay bị quên lãng bất cứ lúc nào. Nhân cách, ý chí và năng lực tự thân mới là những thứ thực sự chắc chắn sẽ đi theo một con người suốt từ khi sinh ra cho đến (gần) khi chết đi, đồng thời tạo nên ở con người đó sức hấp dẫn và lôi cuốn bền bỉ đối với những người xung quanh. Bất lợi này càng rõ ràng hơn khi cá nhân phải sinh sống và làm việc tại một môi trường hoàn toàn mới lạ như ở nước ngoài, nơi mà những cái mác vốn có bỗng dưng hoàn toàn mất giá trị. Có thể nói rằng một trong những phép thử cho nhân cách một con người là xem xem sau một thời gian ở một môi trường mới, có được bao nhiêu người xung quanh nhìn người đó như một con người hoàn toàn, hay hầu hết vẫn nhận diện người đó bằng những cái mác như “thằng Việt Nam”.

Cuối cùng, một nhân cách tự thân dù cho có yếu ớt và bị chèn ép đến đâu, cũng rất khó có thể biến mất hoàn toàn, mà chỉ có thể bị chôn vùi xuống đáy tâm hồn và bị quên lãng đi mà thôi. Khi nhân cách tiêm nhiễm khiến cho cá nhân có những suy nghĩ hay hành động trái ngược với một giá trị cốt lõi của nhân cách tự thân đã bị vùi lấp, nhân cách đó sẽ trỗi dậy và tạo nên một sự xung đột tâm lý trong nội tâm cá nhân, dù có thể là yếu đuối. Điều này có thể được cảm nhận qua một cảm giác lấn cấn, do dự, “có cái gì đó sai”, hay đơn giản chỉ là một sự khó chịu không rõ nguyên nhân. Những xung đột tâm lý này, nếu không được lý giải rõ ràng và giải quyết tận gốc, thì qua thời gian có thể sẽ tích tụ và lớn dần lên, tạo nên sự mâu thuẫn nội tâm ngày càng gay gắt, và cuối cùng có thể dẫn đến những triệu chứng của các loại bệnh tâm thần.

5. Xây dựng nhân cách của chính mình

Chính vì nhân cách tự thân có vai trò quan trọng như vậy, nên mỗi người chúng ta đều nên để ý xây dựng nên cho mình một nhân cách độc lập và vững vàng theo mong muốn của bản thân. Nhiều người cho rằng tính cách hay nhân cách là do môi trường tạo nên. Khẳng định đó có thể phần nào phản ánh đúng hiện thực, nhưng nó gián tiếp phủ nhận vai trò của ý chí tự do của mỗi cá nhân, cũng tức là thể hiện sự lảng tránh trách nhiệm đối với nhân cách và qua đó là vận mệnh của chính mình. Vậy, chúng ta có thể làm gì để phát triển nhân cách của bản thân?

a. Phát triển

Trước hết, nếu một người không hề ý thức được gì về một thứ nào đó, thì cũng có nghĩa là thứ đó không hề tồn tại đối với người ấy, và một thứ không tồn tại thì không có cách nào phát triển được. Do vậy, điều đầu tiên chúng ta nên làm là tự quan sát và ý thức được sự tồn tại của nhân cách tự thân. Điều này không nhất thiết phải là cái gì to tát, mà có thể đơn giản bắt đầu từ việc để ý xem mình thích ăn món gì, thích nghe nhạc gì, thích mặc đồ gì,… Mở rộng ra, chúng ta có thể dành thời gian để quan sát và suy nghĩ về tính cách, năng lực, đạo đức của bản thân: mình đối xử với xung quanh thế nào, mình thích làm và làm tốt việc gì, mình cảm thấy tức giận vì điều gì,… Một phần rất lớn nhân cách của chúng ta vốn đã tồn tại sẵn ở bên trong nội tâm mỗi người, vấn đề chỉ là chúng ta có ý thức được sự tồn tại của chúng, và diễn đạt những nội dung đó ra thành hình ảnh hay ngôn từ được hay không mà thôi.

Song song với việc tự quan sát chính bản thân, chúng ta cũng nên thường xuyên tìm kiếm và tiếp xúc với những ý tưởng, suy nghĩ, quan điểm mới mẻ để có thêm nguyên liệu cho quá trình xây dựng nhân cách, thông qua những phương tiện như sách vở, báo chí, internet, nói chuyện, hay đơn giản là quan sát từ xung quanh,… Ý tưởng hay suy nghĩ mới không nhất thiết phải là từ những sách vở chuyên ngành nhất định, mà có thể xuất hiện ở bất cứ đâu, thậm chí ở cả những nơi tưởng chừng như chẳng hề liên quan. Chú ý rằng quá trình thu thập thông tin này cần gắn liền với sự chọn lọc, lý giải và kiểm chứng bằng nhân cách tự thân, chứ không nên là sự tiếp thu vô điều kiện. Có thể nói rằng, đây là quá trình tìm kiếm những công cụ mới để mô tả một cách ngày càng rõ ràng và chính xác hơn về nhân cách tự thân đã có sẵn, đồng thời mở rộng hoặc cải biến nhân cách đó mà vẫn giữ được tính thống nhất và hợp lý của nó, chứ không đơn thuần là sự chắp vá một cách tùy tiện.

Một trong những phương pháp tốt nhất để quan sát và xây dựng nhân cách tự thân là tự đặt mình vào trong một môi trường sống mới, mà ví dụ điển hình là một cuộc sống ở một vùng đất mới, trong một cộng đồng mới. Chúng ta chỉ có thể nhận ra sự tồn tại của một thứ gì đó khi có một thứ khác biệt đứng bên cạnh để so sánh. Cũng giống như việc con người không thể nhận ra sự tồn tại của không khí nếu như không có chân không, chúng ta không thể nhận ra một thói quen hay một khuôn mẫu tư tưởng của chính mình nếu như tất cả mọi người xung quanh đều có chung thói quen hay khuôn mẫu đó. Một môi trường hoàn toàn mới sẽ buộc chúng ta phải tiếp xúc với rất nhiều tư tưởng và suy nghĩ xa lạ từ xung quanh, dù muốn dù không, và qua đó có cơ hội nhận thức được rõ ràng hơn về nhân cách của chính mình, cũng như chọn lọc tiếp thu được những điều mới mà có thể trước đây chúng ta chưa bao giờ có cơ hội tiếp xúc.

b. Bảo vệ & sử dụng

Để cho nhân cách tự thân có thể trở nên vững vàng hơn, chúng ta cũng cần để ý bảo vệ và tin tưởng sử dụng nó vào thực tế. Điều này tưởng chừng như đơn giản nhưng có thể lại rất khó khăn. Nếu như nhân cách tự thân của chúng ta đã bị đè nén quá lâu, chúng ta có thể sẽ không có lòng tin vào nhân cách của chính mình, mà sẽ lựa chọn việc sống theo những chuẩn mực, thói quen hay lòng tin của những người xung quanh, vì những điều đó dù gì cũng (có lẽ) ít nhiều đã được kiểm chứng bằng thực tế, và nhất là vì kể cả khi thất bại chúng ta cũng không cảm thấy phải chịu trách nhiệm về thất bại ấy. Cứ như thế, chúng ta càng thiếu tin tưởng và không sử dụng nhân cách tự thân, thì nhân cách tự thân của chúng ta càng không được phát triển, bị quên lãng đi, và do đó càng trở nên thiếu tin cậy hơn. Vòng xoáy tiêu cực này sẽ dẫn đến kết quả cuối cùng là chúng ta phó mặc hoàn toàn việc suy nghĩ, đánh giá và quyết định của bản thân cho thế giới bên ngoài.

Điều đầu tiên chúng ta có thể làm được để phá vỡ vòng xoáy đó là thường xuyên khẳng định sự tồn tại và thể hiện những nội dung của nhân cách tự thân một cách rõ ràng bằng ngôn từ, hành động, hay ít nhất là suy nghĩ. Kể cả khi hoàn cảnh khiến cho chúng ta đưa ra những quyết định hay hành động trái ngược với mong muốn, chúng ta cũng nên lắng nghe tiếng nói của nhân cách tự thân, tôn trọng ý kiến đó, và nhận trách nhiệm hoàn toàn với từng quyết định hay hành động cuối cùng của mình. Điều đó đơn giản có nghĩa là: tôi biết thực sự mình thích gì và muốn gì, nhưng trong trường hợp này tôi tự lựa chọn việc làm trái với những điều đó bởi những lý do mà tôi tự chấp nhận. Có thể sẽ có người cho rằng đây là một suy nghĩ kiểu AQ chủ nghĩa, nhưng cách suy nghĩ này sẽ giúp cho nhân cách tự thân được duy trì và trở nên mạnh mẽ hơn trong mọi hoàn cảnh kể cả là khắc nghiệt và tù túng.

Mở rộng ra, trong mọi trường hợp chúng ta đều nên hướng tới việc lấy nhân cách tự thân làm chuẩn mực để đánh giá và đưa ra quyết định cho bản thân, kể cả khi điều đó có thể khiến cho một số lợi ích vật chất hay trước mắt khác bị ảnh hưởng ở một mức độ nhất định. Việc cân bằng giữa sự tôn nghiêm của nhân cách tự thân với các lợi ích vật chất và tinh thần khác như thế nào là việc mỗi người nên tự suy nghĩ và quyết định lấy, vì đó cũng là một phần của nhân cách tự thân. Tuy nhiên, một khi chúng ta cảm thấy một giá trị cốt lõi nền tảng của nhân cách tự thân bị đe dọa, nhất là khi đó là một nguyên tắc đạo đức tối cao của bản thân, thì rất có thể đó là lúc chúng ta cần phải đứng lên khẳng định và bảo vệ nhân cách của chính mình bằng mọi giá, vì sự phản bội nghiêm trọng một giá trị cốt lõi của nhân cách tự thân là một quyết định mà trong đa số trường hợp sẽ khiến chúng ta day dứt và hối hận cho đến mãi về sau.

c. Chú ý

Trong quá trình xây dựng nhân cách tự thân, có hai điểm mà chúng ta cần phải chú ý. Thứ nhất, đó là mọi nội dung của nhân cách tự thân đều cần phải có tính chân thực, tức là xuất phát từ những cảm xúc và suy nghĩ thực sự tự nhiên và tự do của bản thân. Nói cách khác, chúng ta nên trung thực với chính mình. Chúng ta không nên xây dựng nhân cách chỉ để hòa đồng, để khác người, hay vì bất cứ mục đích nào khác. Sự độc đáo khác biệt, hay bất cứ lợi ích gì khác nếu có, chỉ nên là hệ quả phụ của việc khám phá và xây dựng nhân cách mà thôi. Vị kem mà bạn thích có thể đơn giản là “vị gì cũng được”, miễn là bạn thực sự nghĩ như vậy, chứ không nên là “khoai môn cam chanh thêm sầu riêng” chỉ vì mọi người xung quanh đều thích vanila. Việc xây dựng nhân cách với một mục đích khác ngoài mục đích hoàn thiện nhân cách bản thân cũng chính là một biểu hiện của nhân cách tiêm nhiễm, vì khi đó nhân cách tự thân đã không còn là chuẩn mực đánh giá cao nhất nữa.

Thứ hai, chúng ta nên thận trọng đối với từng lời nói, hành động và quyết định của bản thân. Con người nhìn chung đánh giá cao và đòi hỏi ở nhau một sự thống nhất ở một mức độ nhất định trong lời nói và hành động. Và do đó trong mỗi cá nhân đều có một nhu cầu, hay đúng hơn là sự thôi thúc, phải đưa ra những hành vi thống nhất ở mức nào đó với những gì mình đã nói hay làm trong quá khứ. Nói theo một cách khác, từng lời nói, từng hành động, từng suy nghĩ của chúng ta đều có tác dụng định hướng nhân cách của chúng ta theo một cách nhất định, dù có thể đó không phải điều chúng ta mong muốn. Một khi chúng ta đã thể hiện một nhân cách nhất định trong một môi trường bên ngoài nào đó, thì áp lực từ môi trường ấy, dù là có thực hay tưởng tượng, sẽ luôn tìm cách trói buộc chúng ta vào nhân cách đó. Nếu như nhân cách được thể hiện không đúng với nhân cách tự thân, thì cũng có nghĩa là chúng ta đã tự tạo ra và khóa mình vào một nhân cách giả tạo, cho đến khi nào chúng ta có thể trốn thoát khỏi môi trường ban đầu, hoặc có đủ sự dũng cảm để trút bỏ nhân cách ấy.

Chúng ta hãy lấy một ví dụ đơn giản về một người giáo viên trước mặt học sinh luôn tỏ vẻ, hay thậm chí tin tưởng, rằng mình biết nhiều hơn học sinh, đúng hơn học sinh, và đáng được học sinh tôn trọng. Khi đó, áp lực từ xung quanh, mà trong trường hợp này chúng ta thường gọi là sự sĩ diện, sẽ khiến cho người giáo viên đó không thể chấp nhận được rằng mình có thể biết ít hơn học sinh, không đúng bằng học sinh, hay không được học sinh tôn trọng, kể cả khi đó là sự thật. Sự mâu thuẫn giữa hình ảnh về bản thân trong tâm trí với bản thân của hiện thực sẽ tạo nên sự xung đột trong nội tâm người giáo viên, khiến người đó cảm thấy mất khả năng kiểm soát đối với cuộc sống, và chỉ có thể được giải quyết khi người đó chịu từ bỏ nhân cách giả tạo của mình. Chính vì lẽ đó, trong cuộc sống hàng ngày chúng ta nên chủ động trung thực với chính mình: nếu bạn ích kỷ, hãy nói rằng mình ích kỷ, nếu bạn ganh tị, hãy nói rằng mình ganh tị, nếu bạn kém cỏi, hãy nói rằng mình kém cỏi,… Điều này sẽ giúp cho tâm lý của chúng ta được thoải mái hơn rất nhiều.


Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng nhân cách là một khái niệm có vai trò quan trọng, nếu không muốn nói là quyết định, đối với hạnh phúc và chất lượng cuộc sống tinh thần của mỗi con người. Có thể nói rằng, nhân cách là sự tổng hợp tất cả “tính người” của một cá nhân, là phần “người” trong “con người”. Nhân cách tự thân, song hành cùng với ý chí tự do, là điều làm nên sự khác biệt giữa một con người với một cỗ máy hay một con vật. Tuy nhiên, nếu như không được để ý phát hiện, xây dựng, bảo vệ và sử dụng thì nhân cách tự thân của chúng ta có thể sẽ trở nên yếu ớt, lép vế trước sự xâm lấn của nhân cách tiêm nhiễm. Nếu như chúng ta để cho nhân cách tiêm nhiễm lấn át hoàn toàn nhân cách tự thân, thì cũng có nghĩa là chúng ta tự đánh mất bản sắc con người cùng với những suy nghĩ và cảm xúc chân thực của bản thân, và quan trọng hơn cả là đánh mất tự do tư tưởng của chính mình.

Cá nhân và tập thể

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả.

1. Cá nhân và tập thể

“Cá” (個) chỉ sự đơn lẻ, riêng lẻ (cá tính, cá biệt). “Nhân” (人) chỉ con người. “Cá nhân” là một con người riêng lẻ thể hiện bằng một ý chí và nhân cách riêng biệt, thống nhất và độc lập ở mức độ nhất định với xung quanh. Một đứa trẻ mới hình thành trong bụng mẹ tuy về mặt sinh học hoặc đạo đức có thể được coi là một con người, nhưng chưa phải là một “cá nhân” vì chưa thể hiện được ý chí và nhân cách của riêng mình. Ngược lại, đối với một người thần kinh phân liệt đa nhân cách thì có thể nói rằng trong một cơ thể người đó tồn tại nhiều “cá nhân” khác nhau.

“Tập” (集) chỉ sự tụ họp lại, gom góp lại (tập hợp, tuyển tập). “Thể” (体) chỉ cơ thể, thân mình (thể dục, bản thể). “Tập thể” (người) là một nhóm người có một sự liên kết nào đó với nhau, tập hợp lại làm nên một “cơ thể” có sự kết nối ở một mức độ nhất định. Ví dụ về “tập thể” là xã hội, quốc gia, dân tộc, làng xã, doanh nghiệp, gia đình… Ở đây tôi chỉ xét khía cạnh con người mà bỏ qua khía cạnh đất đai, tài sản,… của các khái niệm này.

Cá nhân là đơn vị xây nên và là nền tảng cốt lõi của tập thể. Trên lý thuyết một cá nhân có thể không tham gia vào bất cứ tập thể nào, nhưng không có tập thể nào tồn tại mà không cần đến cá nhân. Nhìn theo một cách nào đó, tập thể chỉ là một cái mác dùng để gọi tên, phân loại hay nhận dạng các cá nhân. Trong thực tế, có thể nói rằng tập thể không hề tồn tại với tư cách một thực thể hay một ý chí riêng biệt và thống nhất hoàn toàn như cá nhân.

“Ý chí tập thể”, nếu có tồn tại một thứ như vậy, thực chất chỉ là kết quả còn lại của sự tranh đấu, điều khiển, thỏa hiệp và đồng thuận tạm thời giữa các ý chí cá nhân trong tập thể. Sự thống nhất một cách hoàn toàn ý chí của tất cả các cá nhân trong tập thể thành một ý chí duy nhất là việc rất hiếm và chỉ có thể đạt được ở một thời điểm và một khía cạnh hạn hẹp nào đó. Giả sử bằng một cách nào đó sự thống nhất ấy được kéo dài và mở rộng ra mọi mặt, thì lập tức có thể nói rằng ý chí cá nhân đã biến mất, và “cá nhân” mất ý nghĩa tồn tại. Tương tự như vậy, “lợi ích tập thể” cũng đơn giản chỉ là tổng thể các lợi ích riêng lẻ của tất cả, hay ít nhất là đa số, các cá nhân trong tập thể.

2. Sự tham gia của cá nhân vào tập thể

Vậy tại sao cá nhân lại tụ tập lại để làm nên tập thể mới, hoặc tham gia vào một tập thể có sẵn? Nhiều lý do có thể được đưa ra để giải thích cho điều đó. Thứ nhất, việc hợp tác và góp chung công sức và tài nguyên với các cá nhân khác thay vì hoạt động đơn lẻ thường sẽ đem lại hiệu quả lớn hơn trong việc đạt tới các mục đích của từng cá nhân, trong đó có sinh tồn. Điều này có thể thấy khi con người phải đối mặt với những thử thách vượt quá khả năng của từng cá nhân riêng lẻ như săn bắt các loài thú to lớn và nguy hiểm.

Thứ hai, sự chênh lệch quyền lực giữa con người và thiên nhiên xung quanh là quá lớn, do đó nếu như cá nhân ý thức được một cách toàn bộ sự nhỏ bé của bản thân trước thiên nhiên và những rủi ro mà thiên nhiên lẫn những cá nhân khác có thể mang lại, thì sẽ có thể dẫn đến một cảm giác tuyệt vọng và sợ hãi tột độ. Việc cảm thấy thuộc về và được bảo vệ bởi một cái gì đó lớn hơn thay vì phải tự chịu trách nhiệm toàn bộ đối với bản thân đem lại cho tâm lý cá nhân một cảm giác yên tâm và nhẹ nhõm phần nào.

Thứ ba, việc giao tiếp với những cá nhân khác trong tập thể giúp thỏa mãn nhu cầu kết nối và yêu thương của mỗi cá nhân. Việc nhu cầu này là nguyên nhân khiến con người sống thành bầy đàn, hay chính vì sống thành bầy đàn quá lâu mà ở con người xuất hiện nhu cầu này là việc khó khẳng định được, nhưng sự tồn tại của nhu cầu giao tiếp với các cá nhân khác là điều mọi người đều có thể cảm nhận thấy.

Những lý do nói trên có thể đem lại hiểu lầm rằng việc tham gia vào tập thể chỉ là một lựa chọn có lợi hơn trong nhiều lựa chọn cùng có thể đảm bảo sự sinh tồn của cá nhân. Trên thực tế, tự cổ chí kim tuyệt đại đa số các cá nhân con người ngay từ khi chào đời đều buộc phải tham gia vào các tập thể nếu muốn bảo toàn sinh mạng của bản thân. Con người trong một thời gian tương đối dài sau khi sinh ra không thể tự mình sinh tồn mà phải phụ thuộc hoàn toàn vào sự chăm sóc của đồng loại xung quanh. Do vậy ngay khi sinh ra cá nhân không có lựa chọn nào khác là tham gia vào một gia đình hoặc một bộ tộc nào đó. Nói đúng hơn, ở thời điểm đó cá nhân còn chưa ý thức được bản thân với tư cách là một cá nhân, nên không phải là cá nhân không có sự lựa chọn, mà là cá nhân còn chưa tồn tại rõ ràng và do đó không hề và không thể lựa chọn.

Nhưng kể cả khi cá nhân đã trưởng thành và ý thức đầy đủ về nhân cách bản thân mình, tách biệt khỏi tự nhiên và các cá nhân xung quanh, thì việc lựa chọn không tham gia vào các tập thể cũng không hề dễ dàng hơn chút nào. Trước đây, khi những đường biên giới còn chưa rạch ròi, khả năng áp đặt quyền lực của các tập thể còn hạn chế, và vẫn còn nhiều mảnh đất vô chủ có thể nuôi sống con người, thì một cá nhân có thể đặt bản thân ra khỏi tất cả mọi tập thể và sống đơn lẻ một mình nếu đủ khả năng. Tuy nhiên, trong thời đại ngày nay bề mặt Trái Đất hầu như đã không còn vùng đất màu mỡ nào không bị tuyên bố chủ quyền bởi một hay thậm chí một vài quốc gia hay xã hội khác nhau, với các lực lượng hành pháp chuyên nghiệp và tầm bao phủ rộng lớn. Cá nhân dù muốn tách mình ra khỏi các tập thể này, cũng vẫn sẽ phải chịu rủi ro bị áp đặt các luật lệ bằng nhiều biện pháp, trong đó có bạo lực, từ phía các tập thể mà mình không hề mong muốn tham gia.

Đối với một số phân loại tập thể nhất định, việc thay đổi tập thể mà cá nhân muốn tham gia cũng gặp rất nhiều khó khăn. Ở thời điểm hiện tại luật pháp của hầu hết tất cả các quốc gia đều không công nhận việc thay đổi gia đình đối với trẻ vị thành niên, trừ một số trường hợp đặc biệt như nhận cô nhi làm con nuôi. Thậm chí ở một số nước, trẻ em tìm cách thoát khỏi gia đình hiện tại có thể bị cưỡng chế đưa về gia đình hoặc tệ hơn là các cơ sở công cộng, chứ không được phép lựa chọn một gia đình mới. Ngoài ra, việc thay đổi cộng đồng sinh sống trong cùng một quốc gia có thể là tương đối dễ dàng, nhưng việc di cư và trở thành công dân một quốc gia khác thì thường đòi hỏi một lượng tài nguyên rất lớn cả về năng lực, tài chính và thời gian, kèm theo đó là các rủi ro và khả năng bị tập thể mới từ chối không cho gia nhập. Như vậy, bên cạnh những tập thể mà cá nhân có thể lựa chọn tham gia, không tham gia hay rút khỏi một cách tương đối tự do, cũng có một số tập thể mà việc từ chối tham gia hay tìm cách thoát khỏi có thể dẫn đến việc tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc quyền lợi của cá nhân bị đe dọa nghiêm trọng một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, trong đó hai ví dụ cụ thể là gia đình và quốc gia.

3. Quyền lực kiểm soát tập thể

Như đã nói ở trên, trong thực tế không có cái gọi là “ý chí tập thể” tồn tại một cách liên tục và thống nhất ở mức độ như ý chí cá nhân. Tuy nhiên chúng ta vẫn thấy các tập thể đưa ra các quyết định và hành động nhân danh tất cả các cá nhân trong tập thể đó. Vậy ý chí đưa ra những quyết định đó dựa vào cơ sở nào để có thể ra quyết định thay cho cả tập thể, hay đúng hơn là áp đặt quyết định của mình lên cả tập thể? Quan sát từ tất cả các tập thể từ trước tới nay, thì xét đến cùng yếu tố tiến gần nhất tới việc đảm bảo cho khả năng đó là bạo lực, hay đúng hơn, là sự hủy diệt. Điều này có thể dễ dàng thấy được trong những tập thể vốn chấp nhận yếu tố bạo lực như quân đội, tội phạm có tổ chức, hay các thể chế nhà nước thời cổ. Các lãnh chúa Châu Âu Trung Cổ thống trị người dân trong lãnh địa của mình bằng đội ngũ binh lính và kỵ sĩ chuyên nghiệp, và nhà vua thực chất cũng chỉ là một lãnh chúa sở hữu vũ lực mạnh hơn tất cả các lãnh chúa khác mà thôi.

Ngay cả những tập thể hoạt động trên nguyên tắc “dân chủ”, tức bỏ phiếu lấy ý kiến số đông, trên thực tế cũng dựa vào bạo lực. Bạo lực trong trường hợp này ẩn mình trong sức mạnh áp đảo của số đông so với số ít hay với từng cá nhân, và trong thực tế sẽ được thực thi một cách gián tiếp thông qua một lực lượng mang danh nghĩa đại diện cho cả tập thể. Điều này đặc biệt đúng khi quyền lợi của số đông không cho phép số ít được rời khỏi tập thể. Một cá nhân có thể thấy sự áp đặt ý chí bằng bạo lực tiềm ẩn này hoàn toàn “hợp lý”, hay thậm chí là “công bằng”, nếu như cá nhân đó ngẫu nhiên thuộc về số đông, được hưởng lợi hay ít ra là không bị ảnh hưởng từ việc áp đặt ý chí lên số ít hay cá nhân khác. Ngược lại, cũng cá nhân đó sẽ nhanh chóng thấy sự áp đặt là “bất công”, “trái đạo đức” nếu như bản thân nằm trong số các nạn nhân, nhất là khi sự áp đặt ấy đe dọa một giá trị cốt lõi nào đó của nhân cách cá nhân.

Rất may rằng ngày nay trong đa số trường hợp, đối với những tập thể mà việc tham gia mang tính tự nguyện như các doanh nghiệp hay đoàn thể, cá nhân hoàn toàn có thể tự mình rút ra khỏi tập thể mà không gặp phải sự đe dọa nghiêm trọng tới sinh mạng, sức khỏe hay tài sản ngoài những quyền lợi có được từ chính việc tham gia tập thể đó. Khi đó tập thể cũng không thể áp đặt ý chí của mình lên cá nhân nếu như không muốn gặp phải sự can thiệp từ phía một tập thể lớn hơn và quyền lực hơn là xã hội mà đại diện là nhà nước. Thế nhưng đối với những tập thể mà việc tham gia không mang tính tự nguyện và cá nhân rất khó có thể thoát khỏi như gia đình hay chính các xã hội thì sự việc sẽ thế nào? Hẳn không khó để tìm ra câu trả lời khi đứng trước hiện thực là cách các bậc cha mẹ bắt buộc con cái phải nghe lời, và cách mà các nhà nước hiện nay sử dụng các lực lượng vũ trang và bảo vệ pháp luật.

Mở rộng ra, có thể nói rằng ít nhất ở thời điểm hiện tại, trong mọi trường hợp phương pháp duy nhất có thể gần như đảm bảo chắc chắn cho một cá nhân có thể áp đặt ý chí của mình lên một cá nhân khác là sự hủy diệt, mà đại diện điển hình là bạo lực giữa người với người. Sự hủy diệt chỉ thất bại trong trường hợp nó hủy diệt chính sinh mạng của đối tượng trước khi kịp đạt đến mục đích. Có thể trong tương lai khoa học sẽ phát minh ra một phương pháp nào đó để điều khiển suy nghĩ của con người mà không cần đến bạo lực. Tuy nhiên đó vẫn sẽ là sự hủy diệt, chỉ khác ở chỗ nạn nhân của sự hủy diệt sẽ là nhân cách tự do của cá nhân mà thôi.

4. Cơ chế hoạt động cho tập thể

Hiển nhiên, nói như vậy không có nghĩa là tất cả các tập thể trong xã hội loài người hiện tại đều được điều hành bằng bạo lực. Trên thực tế có thể có rất nhiều cơ chế hoạt động khác có thể được sử dụng cho một tập thể. Quyền lực kiểm soát tập thể có thể không đến từ bạo lực mà từ các quyền lực mềm khác, hoặc từ sự giao phó của tất cả các cá nhân trong tập thể dựa trên một cơ chế nhất định. Một tập thể cũng có thể hoàn toàn không có các cá nhân nắm quyền điều hành một cách lâu dài, mà từng quyết định chung của tập thể được đưa ra bởi sự thương thảo, thỏa hiệp và đồng thuận của tất cả các cá nhân cho từng trường hợp cụ thể. Các cá nhân trong một tập thể cũng có thể đơn thuần chỉ thương lượng trực tiếp ở mức độ cá nhân với nhau, và tập thể chỉ được duy trì bởi một số nguyên tắc chung tối thiểu đã được tất cả các cá nhân cùng chấp nhận. Việc cơ chế nào có thể sử dụng được phụ thuộc vào số lượng và trình độ phát triển của các cá nhân trong tập thể đó.

Bạo lực có thể là con đường dễ dàng nhất để kiểm soát một tập thể, nhưng cũng thường là con đường kém hiệu quả nhất về mặt lâu dài. Một tập thể các cá nhân mà sự kiểm soát được duy trì và bảo vệ bằng bạo lực hoặc sự đe dọa bạo lực, hay các đe dọa về lợi ích khác sẽ không thể có được hiệu quả hoạt động bằng một tập thể trong đó mọi cá nhân đều được tôn trọng đúng mức, và sự khác biệt được giải quyết qua tranh luận, thương lượng, thỏa hiệp và đồng thuận dựa trên một số nền tảng cơ bản chung mà tất cả mọi cá nhân trong tập thể có thể cùng chấp nhận. Lý do đơn giản là vì đối với một cá nhân, việc ý chí tự do và nhân cách tự thân của bản thân bị phủ nhận, nếu như không đủ tạo nên sự phản kháng công khai, thì cũng sẽ làm mất đi phần lớn cảm giác trách nhiệm của cá nhân đối với vai trò của mình trong tập thể. Điều này chắc chắn sẽ dẫn đến sự giảm sút năng suất, chất lượng và tính sáng tạo trong bất cứ hoạt động nào mà cá nhân đó phụ trách.

Một cơ chế tiến bộ hơn và được sử dụng phổ biến ngày nay là lấy ý kiến số đông. Các cá nhân trong tập thể có thể vẫn sẽ không đồng thuận về các vấn đề cụ thể, nhưng điều mà tất cả các cá nhân cùng đồng thuận ở đây là một nguyên tắc ra quyết định chung. Cho đến chừng nào tất cả các cá nhân còn cùng đồng ý về điều này, thì ít nhất trên lý thuyết có thể nói rằng các quyết định chung của tập thể đều đạt được sự đồng thuận gián tiếp từ phía các cá nhân. Tuy nhiên, việc duy trì sự đồng thuận hoàn toàn và thực chất của tất cả các cá nhân trong tập thể về một nguyên tắc ra quyết định chỉ có thể đạt được nếu như cá nhân cảm thấy việc tham gia vào tập thể là tự nguyện và việc rút lui khỏi tập thể là tự do. Điều này có thể là đúng đối với các doanh nghiệp hay đoàn thể dân sự bình thường, nhưng trên thực tế là việc không thể đối với hầu hết tất cả công dân các quốc gia trên thế giới ngày nay, dù cho việc đó có là “công bằng” hay không. Và do đó, thực chất các nhà nước “dân chủ” ngày nay vẫn hoạt động dựa trên nền tảng bạo lực, dù sự lạm dụng bạo lực đã được kiểm soát ở một mức độ nhất định.

Cũng phải nói thêm rằng, một tập thể trong đó ý kiến cũng như tự do của mọi cá nhân đều được tôn trọng ở mức độ cao không hề là bất khả thi. Trên thế giới đã xuất hiện những mô hình doanh nghiệp do người lao động tự quản mà không cần đến bộ máy quản lý và lãnh đạo chuyên trách. Ở đó, các cá nhân tự thỏa thuận về trách nhiệm công việc với nhau, và quyền lực, hay nói đúng hơn là sức ảnh hưởng, của những cá nhân có vai trò lãnh đạo đều dựa trên sự tin tưởng tự nguyện của các cá nhân khác trong tập thể (tham khảo Holacracy). Trong lĩnh vực giáo dục, các mô hình trường học trong đó sự tự chủ của từng cá nhân học sinh được tôn trọng triệt để, nơi mà học sinh, giáo viên lẫn nhân viên nghiệp vụ đều bình đẳng về mặt quyền lực cũng đã xuất hiện ở nhiều quốc gia trên khắp thế giới (tham khảo Sudbury school).

Những mô hình này cho đến nay tuy chưa được phổ biến rộng rãi, nhưng đã đạt được thành công ở mức nhất định, chứng minh được tính khả thi và cho thấy tiềm năng trở thành tiêu chuẩn cho các tập thể trong tương lai. Mức độ phát triển cả về năng lực lẫn nhân cách của các cá nhân trong tập thể càng cao, thì mức độ tự do và lỏng lẻo có thể đạt được mà vẫn giữ sự kết nối trong tập thể càng cao. Đó là vì hai lý do : 1. càng phát triển cao thì cá nhân càng ý thức được giá trị của tự do tư tưởng và sự tôn trọng nhân cách cá nhân đối với bản thân cũng như đối với các cá nhân khác, và 2. càng phát triển cao thì các cá nhân trong tập thể càng có thể dễ dàng tìm ra được các phương pháp giải quyết mâu thuẫn quyền lợi có hiệu quả mà không cần dùng đến bạo lực hay sự áp đặt ý chí.

Việc xóa bỏ hoàn toàn mâu thuẫn quyền lợi, ít nhất ở thời điểm hiện tại, là điều không thể, vì “quyền lợi” là một khái niệm tương đối: “quyền lợi” của người này có thể là “sự áp đặt” đối với người kia. Do đó, một tập thể lý tưởng mà trong đó tự do, nhân cách và quyền lợi của mọi cá nhân đều được tôn trọng một cách tuyệt đối có thể là không bao giờ đạt tới được, nhưng đó là cái đích mà chúng ta nên nhắm tới, tương tự như việc khoa học nhắm tới chân lý khách quan tuyệt đối của vũ trụ vậy.

5. Kết luận

Tất cả những điều lảm nhảm tôi viết ra ở trên đây không phải là những phát hiện mới mẻ hay có giá trị gì, mà đơn giản chúng chỉ là nền tảng lý luận cho một số quan điểm của riêng tôi như sau:

  • Tập thể đơn giản chỉ là một nhóm các cá nhân, trong đó mỗi cá nhân có ý chí và lợi ích của riêng mình. Do đó việc cho rằng tập thể “thiêng liêng” hơn cá nhân, ý chí của tập thể “đứng trên” ý chí cá nhân, lợi ích của tập thể “phải được ưu tiên” hơn lợi ích cá nhân là điều vô nghĩa và vô căn cứ về mặt đạo đức. Mọi cá nhân nên và cần tôn trọng bản thân trước tiên, sống bằng ý chí của chính mình, và lấy việc phục vụ lợi ích của bản thân làm đầu. “Lợi ích tập thể” chỉ nên được xét đến khi nó gián tiếp phục vụ lợi ích của cá nhân, và điều đó cũng phải do mỗi cá nhân tự đánh giá.
  • Nếu như một cá nhân không được tự do lựa chọn việc tham gia hay rút khỏi tập thể, thì cá nhân đó cũng không có nghĩa vụ về mặt đạo đức phải tuân theo những quyết định và luật lệ của tập thể. Do đó, trẻ em không có nghĩa vụ đạo đức phải tuân thủ lời nói của cha mẹ, và người dân không có nghĩa vụ đạo đức phải tuân thủ luật pháp của quốc gia mình sinh sống, trừ khi người đó đã lựa chọn di cư tới quốc gia ấy trước.
  • Khi chúng ta thuộc về số ít, hãy nhớ rằng số đông cũng chỉ là tập hợp những kẻ chạy theo lợi ích của bản thân, chứ không hề sở hữu đạo đức hay trí tuệ ghê gớm nào. Khi chúng ta thuộc về số đông, hãy nhớ rằng số ít rất có thể đang cảm thấy bị chúng ta chèn ép, mà không có con đường nào để thoát ra được.
  • Vì cá nhân là nền tảng cốt lõi làm nên tập thể, nên cách thực chất và lâu bền nhất để xây dựng nên một tập thể tốt hơn là nuôi dưỡng nên những cá nhân tốt hơn. Mặt bằng phát triển chung của các cá nhân trong tập thể sẽ quyết định bản chất cơ chế hoạt động trong thực tế của tập thể, bất chấp cơ chế đó có được đặt tên như thế nào. Ở đây, mức độ “tốt” của tập thể được đánh giá bằng mức độ áp đặt trong việc điều hành tập thể, và mức độ “tốt” của cá nhân được đánh giá bằng mức độ áp đặt trong cách cá nhân đó đối xử với xung quanh và với bản thân.

Bàn về trẻ em

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết lấy ý tưởng từ cuốn sách “The Psychology of Freedom” của Peter R. Breggin.

1. Trẻ em nợ cha mẹ những gì?

Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.

Bài ca dao này nếu tôi nhớ không nhầm thì mọi trẻ em Việt Nam đều được dạy ngay từ bậc tiểu học. Diễn giải ra một cách đơn giản, nó nói rằng công ơn của cha mẹ đối với con cái rất to lớn nên con cái có nghĩa vụ đạo đức phải chăm sóc và thờ phụng cha mẹ. Để tiết kiệm thời gian, tôi xin nói toạc luôn: tôi không nghĩ như vậy. Cụ thể, tôi không nghĩ rằng con cái phải mang một nghĩa vụ đạo đức đối với cha mẹ chỉ vì lý do cha mẹ đã sinh ra và nuôi nấng con cái đến khi trưởng thành. Bạn có quyền im lặng đọc tiếp, hoặc đóng trang này bất cứ khi nào. Tôi không chịu trách nhiệm về bất cứ thiệt hại tinh thần nào phát sinh do việc đọc tiếp những dòng dưới đây.

Hãy thử tưởng tượng, bạn đang ngon giấc ngủ thì bỗng dưng bị một nhóm người ngoài hành tinh lôi tuột đến một thế giới hoàn toàn xa lạ. Bạn tỉnh dậy và thấy mình bị nhốt trong một cái lồng bằng xương thịt, vây quanh bởi những con người cao to gấp mấy lần bạn. Họ cho bạn ăn uống, chăm sóc các nhu cầu của bạn, dạy bạn những kỹ năng và hiểu biết của thế giới họ, nhưng đồng thời họ cũng sai khiến bạn, cấm đoán bạn, thậm chí sử dụng bạo lực với bạn. Nhưng bạn chấp nhận vì lờ mờ hiểu rằng bạn sẽ khó có thể sinh tồn được ở thế giới mới nếu như không có họ. Sau một thời gian, họ bảo với bạn rằng họ có công mang bạn đến thế giới này, giữ cho bạn sống đến ngày nay, và do đó bạn có nghĩa vụ phải nghe lời, kính trọng và phụng dưỡng họ suốt đời. Bạn sẽ cảm thấy thế nào?

Ví dụ so sánh mà tôi đưa ra có phần cực đoan và thiếu chuẩn xác, nhưng điều tôi muốn nói lên ở đây rất đơn giản: trẻ em không có quyền được lựa chọn việc sinh ra hay không, ở đâu, và bởi ai. Vì sao trẻ em lại được sinh ra? Phải chăng một ngày nào đó những đứa trẻ hiện lên trong giấc mơ của cha mẹ chúng và cầu xin được sinh ra trên đời? Phải chăng đứa trẻ tương lai sẽ được hỏi ý kiến trước xem có muốn được sinh ra hay không? Hay phải chăng, tất cả trẻ em đều bị cưỡng ép sinh ra từ những mong muốn đơn phương của người lớn? Ngày xưa, đa số trẻ em được sinh ra là để dùng làm lao động miễn phí trong gia đình. Ngày nay, phần đông trẻ em, nhất là ở các vùng đô thị, được sinh ra là để phục vụ nhu cầu tình cảm và quyền lực của cha mẹ các em. Về mặt đạo đức, chúng ta không có bất cứ nghĩa vụ gì đối với một quyết định mà chúng ta hoàn toàn không có tiếng nói. Và do đó, trẻ em không có nghĩa vụ phải mang ơn cha mẹ chúng chỉ vì đã được sinh ra trên đời.

Vậy còn công lao nuôi nấng chăm sóc thì sao? Quan điểm của tôi là đó là nghĩa vụ đạo đức mà cha mẹ phải thực hiện, là trách nhiệm tối thiểu đối với quyết định sinh ra con cái. Nếu như bạn không có đủ thu nhập để trả tiền xăng xe bảo dưỡng thì đừng mua ô tô. Tương tự nếu như bạn không sẵn sàng dành ra lượng tài sản vật chất và năng lượng tinh thần cần thiết để nuôi nấng con cái cho đến khi chúng có thể tự lập, thì đừng có sinh con. Chúng ta hẳn đều đồng ý rằng việc sinh con ra rồi không nuôi nấng tử tế là một việc làm vô trách nhiệm. Nhưng nếu như việc nuôi con đã là nghĩa vụ chúng ta tự tạo ra cho mình, thì cớ gì chúng ta lại còn muốn bắt trẻ em phải chịu ơn khi chúng ta thực hiện nghĩa vụ đạo đức đó? Nuôi con là một quyết định có trách nhiệm hay là một sự ban ơn? Đó là chưa kể, ai dám chắc rằng cái mà chúng ta tự cho là công ơn đó có thực sự được đánh giá cao trong mắt con cái hay không?

Trước khi mọi người nhao nhao lên đấu tố tôi là kẻ vô đạo đức, vô nhân tính, vô ơn bạc nghĩa nọ kia, tôi xin giải thích thêm thế này. Thứ nhất, bài viết này tôi dành chủ yếu cho các bậc cha mẹ trẻ hay cha mẹ tương lai, để mong rằng các bạn cư xử với con cái mình một cách nhân văn và rộng lượng hơn cái cách mà chúng ta vẫn đối xử với trẻ em từ trước đến nay. Tôi không viết bài này để xúi bẩy “giai cấp trẻ em toàn thế giới đoàn kết lại” nhằm chống đối cha mẹ. Trên thực tế, một đứa trẻ dù có suy nghĩ được những điều như trên và dám nói được ra, thì cũng nhẹ là bị trách móc hay chiến tranh lạnh, nặng thì có thể bị chửi mắng hay đánh đập. Do vậy nhìn từ phía những đứa trẻ còn phụ thuộc cha mẹ, việc “thờ mẹ kính cha” thường là một lựa chọn khôn ngoan hơn, đơn giản vì nó phục vụ tốt hơn cho lợi ích lâu dài của các em.

Thứ hai, quan trọng hơn, con cái không có nghĩa vụ đạo đức đối với cha mẹ không có nghĩa là con cái sẽ không tự mình nhận trách nhiệm kính trọng và phụng dưỡng cha mẹ. Dù muốn dù không, đối với đại đa số chúng ta cha mẹ vẫn là những người gần gũi nhất và có ảnh hưởng sâu đậm nhất đối với bản thân. Mười mấy năm chung sống, chăm sóc, khuyên bảo và yêu thương là quá đủ để tạo nên một mối quan hệ tình cảm mạnh mẽ ràng buộc con cái với cha mẹ. Con cái vẫn có thể, và tôi tin là phần đông vẫn sẽ tự lựa chọn việc “làm tròn chữ hiếu” ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, việc “có hiếu” hay không, và bằng cách nào, là hoàn toàn do những đứa con tự mình cảm nhận và quyết định, chứ không phải do sự tẩy não và áp lực từ bên ngoài. Còn nếu như sau cả chục năm mà chúng ta vẫn không thể tạo nên được một sợi dây tình cảm đủ bền chặt, thì có lẽ trước hết chúng ta nên tự nhìn lại xem mình đã xứng đáng với sự kính trọng và phụng dưỡng của con cái hay chưa.

2. Quyền làm người của trẻ em

Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc.

Hẳn người Việt Nam ai cũng biết câu nói trên nằm trong bản Tuyên ngôn độc lập của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ mà chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng trích dẫn. Và có lẽ khi đọc những dòng đó, ai cũng cảm thấy nó thật đúng đắn, thật chân lý, ai phản đối thì thật là kẻ vô đạo đức lắm lắm. Đúng thế, tất cả mọi người đều bình đẳng, chỉ trừ một vài ngoại lệ là bọn nô lệ, bọn da đen và bọn đàn bà. Đó là thực trạng của xã hội Mỹ sau khi giành được độc lập từ nước Anh. Đến nay, sự ngược đãi và bất công mà những giai cấp người này phải chịu phần lớn đã được công nhận và loại bỏ dần. Tuy nhiên, chúng ta vẫn còn bỏ sót một “ngoại lệ” khác nữa, đó là bọn trẻ con. Theo tôi, trẻ em có lẽ là giai cấp bị ngược đãi trầm trọng nhất trong xã hội loài người tự cổ chí kim. Lý do rất đơn giản: trong mỗi giai cấp bị ngược đãi hầu như bao giờ cũng có một bộ phận là trẻ em, và trẻ em thường phải chịu sự ngược đãi lớn hơn vì không có sức phản kháng.

Vậy cụ thể trong xã hội hiện nay trẻ em đang phải chịu sự ngược đãi như thế nào? Ngược đãi không nhất thiết phải là xâm phạm đến thể xác. Trẻ em ngày nay vẫn hàng ngày bị ngược đãi về tinh thần bằng việc bị tước đoạt tự do tư tưởng, bị cưỡng ép làm những việc mình không muốn, bị bôi nhọ và hạ thấp nhân phẩm,… Có bao nhiêu đứa trẻ đang hàng ngày bị người lớn áp đặt đủ thứ luật lệ tùy thích với danh nghĩa “đạo đức”, “truyền thống”, “gia phong” và “giáo dục”? Có bao nhiêu đứa trẻ bị bắt đến trường, bị bắt ngồi yên một chỗ, bị bắt học những thứ vô nghĩa, bị bắt làm những thứ vô nghĩa, dù cho các em không muốn? Có bao nhiêu đứa trẻ bị nói thẳng vào mặt là “ngu”, là “dốt”, là “hư đốn”, là “mất dạy” chỉ vì các em làm trái ý người lớn? Trong thực tế, cho đến tận ngày nay chỉ cần không đi quá đà thì mọi cha mẹ đều có thể dùng bạo lực thể chất và tinh thần để “dạy bảo” con cái mà không lo bị gắn mác “ngược đãi”.

Tại sao chúng ta có thể vừa rao giảng những điều đạo đức tốt đẹp, đồng thời lại vừa ngược đãi trẻ em? Sự mâu thuẫn đó có thể được lý giải tương tự như đối với những người nô lệ ngày trước : đó là trong đại đa số trường hợp, trẻ em không được coi là “người”, mà là một cái gì đó “dưới người” một chút. Điều đó được thể hiện qua sự phân biệt đối xử rõ ràng giữa trẻ em và người lớn: Chúng ta dễ dàng chấp nhận việc cha mẹ đánh đòn hoặc mắng mỏ con cái hơn nhiều so với việc người chồng đánh đập hay lăng mạ người vợ. Chúng ta có thể lên án một doanh nghiệp có hành vi bạo lực với người lao động, nhưng lại có thể ủng hộ hay thông cảm với việc giáo viên phạt đòn học sinh. Chúng ta chẳng ai rỗi hơi bắt một người lớn phải học nọ học kia, nhưng sẵn sàng cưỡng ép trẻ em phải đến trường để học thứ chúng ta muốn. Người lớn có thể đòi hỏi tự do và quyền lợi cho bản thân, trong khi nhiều đứa trẻ đến cả việc đáp ứng nhu cầu ăn/ngủ/mặc cũng không được theo ý mình.

Tại sao trẻ em lại không được coi “là người”? Đơn giản đó là vì các em khác chúng ta: các em yếu ớt hơn, kém hiểu biết hơn chúng ta. Và có lẽ đó cũng là lý do duy nhất cho việc chúng ta ngược đãi trẻ em: vì chúng ta có thể. Trẻ em là một trong số rất ít giai cấp người gần như hoàn toàn không có khả năng tự bảo vệ mình cả về mặt thể xác lẫn tinh thần. Các em bị vây quanh bởi những con người cao to hơn các em, khỏe mạnh hơn các em. Cuộc sống của các em phụ thuộc vào họ. Bản năng khiến các em khao khát sự yêu thương và công nhận từ họ. Và chúng ta lợi dụng điều đó. Chúng ta đánh đập, chửi mắng, cưỡng ép trẻ em vì biết rằng các em không thể, và không dám phản ứng lại, cả vì sợ hãi, cả vì bất lực, và cả vì để bảo vệ chính sự sống của mình. Chúng ta chỉ ngừng ngược đãi trẻ em khi các em trở nên khỏe mạnh hơn chúng ta, độc lập khỏi chúng ta cả về tài chính và tinh thần. Tức là chúng ta chỉ dừng lại khi chúng ta biết rằng các em không còn sợ chúng ta nữa, và ngược lại chúng ta biết sợ sự phản kháng từ phía các em.

Đó có phải là một cách suy nghĩ có đạo đức hay không? Chúng ta nên nhớ rằng, trẻ em không lựa chọn việc sinh ra trong một cơ thể và tâm hồn non nớt yếu đuối, mà là chúng ta tạo ra trẻ em như vậy. Tại sao một người bị thần kinh ngớ ngẩn thì nhận được sự cảm thương của xã hội, còn sự yếu ớt của trẻ em thì lại trở thành cái cớ để khinh thị và ngược đãi? Nếu nói rằng trẻ em không làm ra của cải và phải phụ thuộc vào xung quanh, vậy thì một người tàn tật không thể lao động có xứng được coi là con người hay không? Có thể là do tôi lười suy nghĩ hay có sẵn thiên kiến, nhưng cá nhân tôi không thể tìm ra được một lý do đạo đức nào cho việc xếp trẻ em đứng dưới người lớn trong tư cách một con người. Mọi trẻ em đều là con người, với đầy đủ quyền được sống, quyền tự do, và quyền mưu cầu hạnh phúc. Và chúng ta có nghĩa vụ đạo đức phải đối xử tương xứng với các em, ít ra là chừng nào chính chúng ta còn đòi hỏi cũng những quyền lợi đó cho bản thân mình.

3. Chưa biết suy nghĩ, thế thì sao?

Ở đây tôi muốn đào sâu hơn vào một trong những lý do phổ biến nhất mà người lớn, đặc biệt là các bậc cha mẹ, thường đưa ra để phớt lờ và coi thường ý kiến của trẻ em, và nhiều khi là áp đặt ý kiến của mình. Đó là vì trẻ em “chưa biết nghĩ”, “chưa đủ chín chắn” hay thậm chí là “vô tư”. Khoan nói đến chuyện trẻ em có thực sự “vô tư”, “thiếu suy nghĩ” hay không, tôi chỉ muốn hỏi một câu muôn thuở: thế thì sao? Tại sao việc trẻ em chưa đủ khả năng suy nghĩ lại trở thành lý do để tước đi quyền tự do suy nghĩ và định đoạt của các em?

Nếu chúng ta cho rằng làm như thế là vì lợi ích của trẻ em, thì điều đó cũng tương tự với việc đánh gãy chân ai đó để người đó không bước nổi ra khỏi nhà và như vậy sẽ được an toàn. Quyền tự do suy nghĩ và tự định đoạt đối với bản thân là một trong những quyền lợi cơ bản và tối thượng của mọi con người, không cứ gì là trẻ em. Hành vi tước đoạt quyền tự do tư tưởng tương đương với việc hủy hoại nhân cách và chà đạp lên quyền làm người của đối phương. Việc cảm thấy bị tước đoạt tự do có tác động tiêu cực nặng nề, trực tiếp và lâu dài về mặt tinh thần, đặc biệt là đối với trẻ em. Nếu một người tự cho rằng mình không cho trẻ em quyền tự định đoạt là vì lợi ích của các em, thì tôi nghĩ rằng hoặc người đó có cái nhìn lệch lạc về con người, hoặc đơn giản người đó thực chất chỉ muốn phục vụ lợi ích của bản thân mà thôi.

Nếu chúng ta cho rằng phải đợi đến khi trẻ em “biết suy nghĩ chín chắn” rồi mới nên để các em được tự mình suy nghĩ, thì chúng ta cũng nên yêu cầu tất cả mọi người phải biết nấu cỗ Tết rồi mới được vào bếp, biết may áo dài rồi mới được đụng đến kim chỉ, và biết đua xe mô tô rồi mới được tập xe đạp. Trẻ em không phải cứ đến tuổi là đùng một cái biết suy nghĩ “như người lớn”. Như mọi kỹ năng khác, việc cân nhắc, ra quyết định, và chịu trách nhiệm về quyết định của bản thân là một năng lực cần phải được xây đắp bằng kinh nghiệm thực tiễn. Trẻ em cần được để cho tự do suy nghĩ và định đoạt những vấn đề của bản thân, và vấp ngã nếu sai lầm, vì đó là cách duy nhất để xây dựng nên bản lĩnh sống của các em. Việc “bảo vệ” trẻ em bằng cách ngăn cản các em tự định đoạt những vấn đề của bản thân là một vòng xoáy tiêu cực: chúng ta càng ngăn cản các em tự quyết, các em càng thiếu kinh nghiệm và năng lực tự quyết, và chúng ta không thể bảo vệ các em cả đời được.

Và cuối cùng, tôi tin rằng không có một đứa trẻ nào thực sự “vô tư” cả. Đó chỉ là sự đánh giá một chiều từ tiêu chuẩn và góc nhìn của người lớn. Từ khi mới sinh ra cho đến khi trưởng thành, mọi đứa trẻ đều sống như một người lớn, tức là có những giây phút bông đùa vô tư lự, và có những giây phút hoàn toàn nghiêm túc. Một đứa trẻ bắt chước những động tác siêu nhân một cách vụng về không phải là đang đùa giỡn, mà thực sự tin rằng mình đang làm giống hệt trên phim, rằng trông mình đang rất “oách”. Một đứa trẻ nói rằng sau này muốn trở thành bác sĩ hay bộ đội không phải là đang mơ mộng ngây thơ, mà đó là một mong muốn có suy nghĩ, dù là có thể đơn giản so với người lớn. Những đứa trẻ đó khi lớn lên có thể sẽ thay đổi suy nghĩ, và có thể sẽ cảm thấy xấu hổ hay hối hận về những việc mình đã nói hay làm, nhưng đó là chuyện của tương lai xa xôi sau này. Tại thởi điểm quyết định, rất có thể các em hoàn toàn nghiêm túc, và điều đó nên được tôn trọng.

4. Đối xử với trẻ em thế nào?

Vậy, người lớn chúng ta nên đối xử với trẻ em như thế nào? Câu trả lời rất đơn giản: như đối với bất cứ con người nào khác, không hơn, không kém. Điều đó có nghĩa là về nguyên tắc chúng ta không được quyền ngăn cản trẻ em hưởng thụ những quyền lợi mà mọi người khác được hưởng, cũng như không nên che chở trẻ em khỏi những trách nhiệm mà mọi người khác phải gánh vác. Đứng trên phương diện cá nhân, về cơ bản điều đó có nghĩa là chúng ta cần phải tôn trọng nhân phẩm và quyền tự quyết của trẻ em trong mọi hoàn cảnh, và để cho trẻ em chịu trách nhiệm nhiều hơn về cuộc sống của bản thân, từ những việc nhỏ nhặt như ăn/mặc/ngủ, cho đến việc học tập, lao động, và nhất là khắc phục những sai lầm của bản thân.

Có thể sẽ có người lo lắng rằng tôn trọng tự do của trẻ em là nuông chiều thái quá. Tôi không nghĩ là như vậy. Tôn trọng tự do của trẻ em không có nghĩa là chúng ta phải làm theo mọi điều trẻ em muốn. Chúng ta cũng là con người và có quyền tự do của chúng ta, và do đó chúng ta có quyền không làm những gì mình không muốn, miễn là điều đó không đi ngược lại với nghĩa vụ đạo đức của bản thân. Đối với các bậc cha mẹ, nghĩa vụ đạo đức đó là việc đảm bảo những nhu cầu vật chất và tinh thần tối thiểu để đứa con có thể sống và trưởng thành một cách khỏe mạnh. Những nhu cầu tối thiểu đó bao gồm một chỗ ở, các nhu yếu phẩm, sự bảo vệ trước đe dọa bên ngoài, và một tình yêu thường xuyên và vô điều kiện. Chúng ta không cần phải mua cho trẻ em những thiết bị hay đồ chơi đắt tiền nếu không muốn. Nhưng ngược lại chúng ta cũng không có quyền ngăn cấm trẻ em tự mình có được những thứ đó chỉ vì chúng ta không muốn cho các em sở hữu chúng.

Vậy khi nào thì người lớn “được quyền” có hành vi cưỡng chế đối với trẻ em? Cá nhân tôi cho rằng một hành vi như vậy chỉ được chấp nhận trong trường hợp an toàn tính mạng và sức khỏe của đứa trẻ hoặc của một ai đó khác đang bị đe dọa một cách trực tiếp và rõ ràng, ví dụ như khi đứa trẻ đùa nghịch với điện hay dao kéo. Điều đó có nghĩa là việc một đứa trẻ không chịu ăn hết khẩu phần hay thậm chí là nhịn đói một vài bữa không phải là lý do chính đáng để chúng ta bắt ép đứa trẻ đó phải ăn dù nó không muốn. Thêm vào đó, kể cả khi chúng ta có lý do chính đáng để cưỡng chế trẻ em, chúng ta cũng nên ý thức được rằng đó là một hành vi tuy cần phải làm, nhưng vẫn là vi phạm đến nhân phẩm và tự do của các em, và do đó nên được thực hiện với một sự giải thích rõ ràng và thái độ cảm thông. Tất cả những điều này cũng là cách mà chúng ta nên ứng xử với bất kỳ con người nào khác, chứ không phải là một sự đối xử đặc biệt dành cho trẻ em.


Nếu như có ai cảm thấy những điều tôi viết ra ở đây tước đi quá nhiều, nếu không phải là toàn bộ, quyền lực của cha mẹ với con cái, thì tôi xin nhắc lại một lần nữa: trẻ em không có bất kỳ một nghĩa vụ đạo đức nào đối với bất kỳ ai chỉ vì mình đã được sinh ra trên đời, và do đó ít nhất là trên phương diện đạo đức, cha mẹ hay xã hội đều không hề có một quyền lực nào đối với trẻ em cả. Nói rộng ra, không ai có nghĩa vụ đạo đức phải tuân thủ theo bất kỳ một sự áp đặt nào từ bên ngoài, trừ khi là do sự lựa chọn tự do của chính người đó, bất kể sự áp đặt đó có là “truyền thống”, “thuần phong mỹ tục”, hay thậm chí là cả pháp luật. Tất nhiên điều đó cũng có nghĩa là các bạn hoàn toàn có quyền phớt lờ những điều tôi viết và đối xử với con cái theo cách mà các bạn muốn. Vì xét cho cùng, tôi chẳng thể chịu trách nhiệm thay cho các bạn về cuộc sống của các con bạn sau này được.

Bàn về “đạo đức”

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết có sử dụng thuyết sáu bậc phát triển đạo đức của Lawrence Kohlberg.

Chúng ta thường đánh giá rất cao một thứ gọi là “đạo đức”. Chúng ta ca ngợi những người chúng ta cho là có “đạo đức”, ca ngợi việc rèn luyện “đạo đức”, đồng thời miệt thị những người chúng ta cho là không có “đạo đức”. Chúng ta hay làm như thể trên thế gian này tồn tại một thứ “đạo đức” quy định sẵn rõ ràng như sách giáo khoa, và ai ai cũng nên/cần/phải “học tập” kỹ năng đó vậy. Cá nhân tôi không nghĩ như vậy, và trong bài viết này tôi sẽ nói về suy nghĩ của bản thân mình về khái niệm “đạo đức”.


1. Đạo đức là gì

Chữ “đạo” (道) nghĩa là “con đường”, chỉ những quy luật khách quan chi phối sự vận hành của mọi vật trong vũ trụ. Chữ “đức” (德) thể hiện năng lực nắm bắt và vận dụng những quy luật khách quan đó. Nói một cách đơn giản, “đạo đức” là năng lực hiểu và làm theo quy luật khách quan của vũ trụ. Người có “đạo đức”, đơn giản là người biết được vũ trụ, hẹp hơn là xã hội và con người vận hành ra sao, theo những quy luật nào, từ đó biết cách ăn ở, sinh sống cho phù hợp với những quy luật đó.

Nói là như vậy, nhưng như tôi đã nói ở một bài viết trước, chúng ta không ai có thể biết được sự thật khách quan, vì mọi sự quan sát đều là chủ quan. Do đó, thế nào là “quy luật khách quan của vũ trụ” thì mỗi người lại có thể có một cách hiểu khác nhau. Như tôi vẫn luôn nói, mọi thứ đều có tính tương đối, và “đạo đức” cũng không ngoại lệ. Chưa nói đến giữa chúng ta với nhau, mà cả những bậc thánh hiền như Jesus, Đức Phật hay Khổng Tử cũng đều có cái nhìn khác nhau về khái niệm “đạo đức”. Bởi vậy, nếu có một ai đó khẳng định rằng mình biết thế nào là “đạo đức tuyệt đối” mà tất cả mọi người đều phải tuân theo, thì tức là người đó đã tự đặt bản thân cao ngang hàng hay hơn cả các bậc thánh hiền, và cá nhân tôi nghĩ là người đó nên tự xem lại mình.

Khác với “đạo đức tuyệt đối”, “đạo đức tương đối” tồn tại dưới nhiều hình thức và nội dung khác nhau tùy thuộc vào hoàn cảnh và cách nhìn của những người mang đạo đức đó: đạo đức của Phật giáo, đạo đức của Thiên Chúa giáo, đạo đức của Nho giáo, đạo đức của đàn ông và đạo đức của đàn bà, đạo đức của tư sản và đạo đức của cộng sản, đạo đức của anh và đạo đức của tôi,… Mỗi đạo đức tương đối đều chỉ có giá trị trong những phạm vi nhất định. “Đạo đức” mà mỗi người chúng ta thường nói đến chỉ là một hoặc một vài trong số vô vàn những đạo đức tương đối này mà thôi.

2. Đạo đức cộng đồng

Đạo đức mà chúng ta thường dễ dàng thấy nhất có lẽ là đạo đức của cộng đồng mà chúng ta sinh sống. Cộng đồng đó có thể nhỏ hẹp ở mức gia đình, họ hàng, làng xã, mà cũng có thể rộng lớn như cả một xã hội hay toàn thế giới. Đạo đức của cộng đồng thường có mục đích là nhằm duy trì trật tự trong cộng đồng, đảm bảo tất cả các thành viên cộng đồng có thể chung sống hòa bình với nhau. Đạo đức cộng đồng đôi khi cũng có mục đích nhằm giúp cho các thành viên cộng đồng đạt đến một mục đích chung nào đó, ví dụ như đạo đức của các tôn giáo có tổ chức. Người có “đạo đức” trong một cộng đồng, do vậy, là người biết cách sống một cách hòa hợp, không gây xung đột hay làm đảo lộn trật tự của cộng đồng đó.

Vì có mục đích như vậy, nên đạo đức cộng đồng thường được ghi chép lại dưới dạng văn bản hoặc truyền miệng như những bài học, thậm chí đôi khi còn được đưa thành luật lệ trong cộng đồng. Do nhu cầu về khả năng diễn đạt và sự thống nhất giữa các thành viên, nên đạo đức cộng đồng thường được đúc kết thành các giá trị đạo đức với tên gọi cụ thể, như sự khiêm tốn, lòng nhân ái, tính trung thực,… “Đạo đức” của một thành viên trong cộng đồng sẽ được đánh giá dựa trên một khung các giá trị đạo đức phổ biến trong cộng đồng đó, giống như giáo viên chấm điểm học sinh theo thang điểm vậy. Những thành viên “đạo đức yếu kém” thường sẽ phải chịu sự cô lập, chỉ trích, khinh miệt của các thành viên khác, hay thậm chí là bị loại bỏ khỏi cộng đồng.

Đạo đức cộng đồng có một vấn đề cố hữu. Đó là mỗi cộng đồng, xét cho cùng, cũng chỉ là một tập hợp các cá nhân. Mỗi cá nhân lại có thể có một cái nhìn khác nhau về đạo đức cộng đồng. Đó là chưa kể trong một cộng đồng lớn có thể tồn tại nhiều cộng đồng đan xen chồng chéo nhau. Mỗi cộng đồng đó lại có thể có một đạo đức của riêng cộng đồng mình. Do đó, cộng đồng càng lớn, đa dạng và lỏng lẻo thì đạo đức cộng đồng càng mù mờ thiếu rõ ràng, và thường cũng chỉ là một số ít giá trị đạo đức chung nhất. Khi một người, một nhóm người, hay thậm chí là số đông tự cho đạo đức của mình là tuyệt đối, đưa nó lên thành luật lệ của cộng đồng và tìm cách loại trừ hay tiêu diệt các thành viên không cùng ý kiến, thì chúng ta có đàn áp mang danh đạo đức.

3. Đạo đức cá nhân

Khác với đạo đức cộng đồng, đạo đức cá nhân chỉ giới hạn trong phạm vi suy nghĩ của mỗi cá nhân chúng ta. Đạo đức cá nhân thể hiện cách nhìn chủ quan của chúng ta về quy luật vận hành khách quan của tự nhiên, xã hội và con người. Nó là tập hợp các nguyên tắc sống mà chúng ta cho là “hợp lý” nhất, tức là tuân thủ theo những quy luật khách quan trong mắt chúng ta. Những nguyên tắc sống này là một phần trong các tiêu chuẩn mà chúng ta sử dụng để đưa ra các quyết định trong cuộc sống. Đạo đức cá nhân có thể biến đổi theo sự trưởng thành trong tư duy cũng như các biến cố xảy ra trong cuộc đời của chúng ta. Tuy nhiên, nhìn chung thì đạo đức cá nhân có tính ổn định tương đối trong một khoảng thời gian nhất định.

Do thường được hình thành trong một khoảng thời gian dài và không liên tục, nên đạo đức cá nhân thường tồn tại dưới dạng các mảnh suy nghĩ rời rạc thay vì có tính hệ thống chặt chẽ. Đồng thời, do chúng ta ít khi có nhu cầu diễn đạt đạo đức của mình bằng ngôn ngữ, nên đạo đức cá nhân thường tồn tại dưới dạng các nguyên tắc “tôi sẽ làm/sẽ không làm xyz” thay vì các giá trị đạo đức mang tên cụ thể. Nếu có chăng, thì chúng ta có thể sẽ so sánh đạo đức của mình với các giá trị đạo đức của cộng đồng, và ghép tên của các giá trị đó cho đạo đức của bản thân. Bởi vậy, cùng một giá trị đạo đức có thể sẽ mang ý nghĩa rất khác nhau trong suy nghĩ của hai cá nhân khác biệt.

Đạo đức cá nhân có nhiều mức độ phát triển, tùy vào sự trưởng thành của suy nghĩ. Ở mức độ đơn giản nhất, chúng ta làm hay không làm việc gì đó vì sợ bị trừng phạt hoặc vì sẽ được lợi trước mắt. Đây là cách suy nghĩ chủ yếu của trí não trẻ con, chưa hiểu nhiều về thế giới xung quanh mà chỉ chăm chăm vào bản thân mình. Một đứa trẻ ở mức độ này sẽ làm việc nhà vì được hứa thưởng tiền, và không vẽ bậy lên tường vì đã từng bị bố mẹ mắng mỏ. Ở mức độ phức tạp hơn, chúng ta làm hay không làm việc gì đó vì đó là luật lệ của cộng đồng, hoặc vì đạo đức cộng đồng đánh giá như vậy là “tốt”. Hầu hết chúng ta khi lớn lên đều đạt được đến mức độ này. Một người suy nghĩ ở mức độ này không vượt đèn đỏ vì đó là vi phạm luật pháp, và tỏ ra khiêm tốn vì mọi người bảo thế là tốt.

Cao hơn nữa, khi chúng ta sống có ý thức và suy ngẫm nhiều hơn, chúng ta sẽ đi đến những kết luận đạo đức của riêng mình thay vì du nhập từ bên ngoài. Khi đó, chúng ta sẽ làm hay không làm việc gì đó vì nó phù hợp với lợi ích sâu xa của chúng ta và với các nguyên tắc sống mà chúng ta tự đặt ra. Mức độ này có vẻ giống với mức độ thứ nhất, nhưng có sự khác biệt cơ bản là chúng ta ý thức được sự tồn tại của cộng đồng xung quanh cũng như lợi ích và tư tưởng của các thành viên khác. Mức độ này cũng khác với mức độ thứ hai ở chỗ chúng ta ý thức được rằng mình là một cá nhân tách biệt khỏi cộng đồng với lợi ích và tư tưởng riêng. Một người ở suy nghĩ ở mức độ này sẽ làm mọi việc vì lý do của riêng mình, dù là tuân thủ theo cộng đồng hay phá vỡ các luật lệ của cộng đồng.

Nói một cách đơn giản, nếu mức độ thứ nhất là “cái tôi tuyệt đối” thì mức độ thứ hai là “cái tôi phục tùng cộng đồng”, và mức độ thứ ba là “cái tôi độc lập trong cộng đồng”. Mức độ sau không nhất thiết là “đúng” hơn, “tốt” hơn mức độ trước, nhưng suy nghĩ của chúng ta nói chung thường trưởng thành theo trình tự ba mức độ đó. Việc trưởng thành nhanh hay chậm phụ thuộc vào tính cách và năng lực bẩm sinh, cũng như sự giáo dục và môi trường xung quanh. Thêm vào đó, chúng ta cũng không đột ngột “nhảy vọt” từ mức độ thấp hơn lên mức độ cao hơn, mà phát triển dần dần những suy nghĩ ở mức độ cao trong khi vẫn giữ nhiều suy nghĩ ở mức độ thấp.

4. Đạo đức và hạnh phúc

Tôi không biết chúng ta được sinh ra để làm gì, nhưng cá nhân tôi tin rằng tất cả chúng ta sống đều cùng vì một mục đích duy nhất: tìm kiếm hạnh phúc cho bản thân. Các bậc thánh nhân và các nhà hiền triết truy tìm chân lý vì tin rằng sống theo chân lý sẽ được hạnh phúc. Các nhà từ thiện làm từ thiện vì tin rằng khiến người khác hạnh phúc thì mình cũng được hạnh phúc. Những người yêu tiền kiếm tiền vì tin rằng có tiền sẽ có hạnh phúc. Thậm chí những người định nhảy lầu tự tử làm vậy cũng vì tin rằng chết đi sẽ được hạnh phúc hơn.

Có thể nói rằng, tìm kiếm hạnh phúc là quy luật khách quan cao nhất, phổ quát nhất của con người. Đạo đức chung nhất, sâu xa nhất của con người, do đó, cũng sẽ đơn giản chỉ là “làm sao để có hạnh phúc” mà thôi. Nói cách khác, đạo đức của con người là nhằm phục vụ mục đích tìm kiếm hạnh phúc cho bản thân. Sự khác biệt trong cách suy nghĩ về đạo đức đơn giản chỉ là sự khác biệt trong cách suy nghĩ về hạnh phúc và làm thế nào để có hạnh phúc. Người nghĩ rằng hạnh phúc là lợi ích trước mắt sẽ hành động vì lợi ích trước mắt bất kể các quy tắc đạo đức cộng đồng. Người nghĩ rằng hạnh phúc là được mọi người yêu quý tôn trọng sẽ chú ý tuân thủ theo đạo đức cộng đồng. Người tin theo hạnh phúc của Phật giáo sẽ tu tâm dưỡng tính và hành động theo những điều răn của Đức Phật.

Tuy nhiên, xét cho cùng thì hạnh phúc của chúng ta chỉ có bản thân chúng ta mới có thể đánh giá và chịu trách nhiệm được. Do vậy, đạo đức có ý nghĩa thực sự phải là thứ xuất phát từ những suy nghĩ chân thực bên trong chúng ta. Việc “dạy” đạo đức thường thấy thực chất chỉ là cố gắng áp đặt các giá trị đạo đức tương đối của cộng đồng hoặc của bản thân người “dạy” lên người được “dạy”. Không có gì đảm bảo rằng những giá trị đạo đức đó phù hợp với hạnh phúc của cá nhân người được “dạy”. Cái chúng ta có thể “dạy” được là chỉ ra mục đích sống “đi tìm hạnh phúc” của con người, và cách (mà chúng ta cho là) có thể đạt được đến hạnh phúc thực sự. Nếu người được “dạy” chấp nhận những điều đó, tự họ sẽ tạo nên những nguyên tắc đạo đức của riêng mình.


Như tôi đã nói, tôi không phải là một nhà đạo đức. Những điều tôi viết ở đây đơn giản là những gì tôi quan sát và học hỏi được, chứ không nhằm nói cái này “đúng” cái kia “sai”, hay kêu gọi ai phải làm một cái gì cụ thể. Có chăng, thì tôi nghĩ là chúng ta nên biết rằng đạo đức của bản thân nói riêng và mọi thứ đạo đức nói chung chỉ là tương đối, và do vậy không nên tìm cách áp đặt nó lên người khác nếu họ không muốn. Tôi cũng mong rằng khi nhận thấy bản chất thực sự của khái niệm “đạo đức”, chúng ta sẽ có thể tìm được những cách truyền đạt các giá trị đạo đức mà mình muốn truyền đạt sao cho hiệu quả hơn, dựa trên cơ sở tôn trọng người được truyền đạt. Xét cho cùng, việc tôn trọng cá nhân khác chẳng phải cũng là một giá trị đạo đức nên có hay sao?