Bàn về “hạnh phúc”

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết lấy ý tưởng từ cuốn sách “Choice Theory: A New Psychology of Personal Freedom” của William Glasser, “Utilitarianism” và “On Liberty” của John Stuart Mill.

Có lẽ trong thế gian này không có người nào là không mong muốn bản thân được hạnh phúc. Các tôn giáo lớn hầu hết đều dựa trên một lời hứa hẹn sẽ đem lại hạnh phúc vĩnh cửu, hay ít ra là dài lâu, cho những người nghe theo giáo lý của mình. Nhà nhà người người truyền cho nhau những bí quyết để có một cuộc sống hạnh phúc, một gia đình hạnh phúc. Một số quốc gia còn lấy chỉ số hạnh phúc của nhân dân làm mục tiêu phát triển. Thế nhưng dường như đối với phần đông mọi người, hạnh phúc vẫn là một cái gì đó khá mơ hồ và huyền bí. Bài viết này là một nỗ lực cá nhân, dựa trên những ý tưởng của người đi trước, nhằm lý giải hạnh phúc theo một cách rõ ràng và dễ hiểu, để từ đó mỗi người có thể rút ra được những kết luận có cơ sở hơn trong việc tìm kiếm hạnh phúc cho riêng mình.


1. Hạnh phúc là gì

“Hạnh phúc” là một trạng thái tinh thần của con người khi các nhu cầu tinh thần được đáp ứng trên một mức độ nhất định nào đó. Các nhu cầu tinh thần này có thể được chia làm năm phân loại nhu cầu chính: 1. nhu cầu sinh tồn, 2. nhu cầu khám phá, 3. nhu cầu quyền lực, 4. nhu cầu yêu thương, và 5. nhu cầu tự do. Mức độ đáp ứng cần thiết cho mỗi nhu cầu để có thể đạt được và duy trì trạng thái “hạnh phúc”, cũng như những phương pháp cụ thể để có thể đáp ứng mỗi nhu cầu đó, là khác nhau đối với từng cá nhân. Những xu hướng này phần lớn đã được quyết định ngay từ khi sinh ra, tuy nhiên vẫn có thể chịu ảnh hưởng ít nhiều từ môi trường xung quanh trong suốt quá trình sống và trưởng thành của mỗi con người.

Hạnh phúc chính là mục đích sống cao nhất của con người. Đó là vì hạnh phúc chính là lợi ích tối cao, và cũng có thể nói là lợi ích thực chất duy nhất của tất cả mọi con người. Tất cả mọi lợi ích khác theo những cách hiểu thông thường đều có thể được diễn giải thành một phương tiện hay bước đệm để đạt đến cảm giác hạnh phúc, hoặc chính là một phần của hạnh phúc. Đó là bởi việc hưởng thụ tất cả mọi lợi ích đều phải diễn ra thông qua một sự cảm nhận chủ quan, tức là qua một “màng lọc” của tinh thần, để tạo nên một cảm giác tích cực khiến cho chúng ta mong muốn những lợi ích đó, và cảm giác đó chính là hạnh phúc. Tất cả các hành vi hay quyết định của con người, do đó, được đưa ra đều là vì chúng ta tin rằng chúng sẽ đem lại hạnh phúc cho bản thân, dù có thể đó chỉ là một thứ hạnh phúc được hứa hẹn trong tương lai, chứ không hề thấy được trước mắt.

Hạnh phúc là một trạng thái thuần túy thuộc về tinh thần, và các nhu cầu để đạt được hạnh phúc cũng hoàn toàn là các nhu cầu tinh thần. Điều đó có nghĩa là hạnh phúc mang tính chủ quan: một sự vật sự việc khách quan bản thân nó không tạo nên hạnh phúc, mà chỉ đem lại hạnh phúc khi chúng ta nhận thức được nó, và kết quả nhận thức đó phù hợp với các nhu cầu và tiêu chuẩn của riêng mỗi chúng ta về hạnh phúc. Do vậy, không hề tồn tại một tiêu chuẩn chung khách quan và cụ thể cho hạnh phúc áp dụng được cho tất cả mọi người, mà mỗi người cần phải tự tìm ra hạnh phúc của riêng mình.  Tập hợp những nhận thức và hiểu biết của một con người về những nhu cầu và phương pháp để đạt đến hạnh phúc cho bản thân là một bộ phận rất quan trọng của nhân cách mỗi cá nhân, và khi phát triển đến một mức độ nhất định, còn được gọi với một cái tên khác là “đạo đức” (tham khảo bài viết trước).

2. Năm nhu cầu tinh thần

a. Nhu cầu sinh tồn

Nhu cầu sinh tồn, hay còn có thể gọi là nhu cầu thể xác, bao hàm tất cả những nhu cầu sinh lý cơ bản thiết yếu như hít thở, ăn uống, ngủ nghỉ, bài tiết, toàn vẹn cơ thể,… cũng như các nhu cầu thể xác khác “xa xỉ” hơn như tiện nghi thoải mái, khoái cảm tình dục, hay thậm chí là khoái cảm do các loại chất kích thích mang lại,… và tất nhiên không thể không nói đến một nhu cầu rất quan trọng là cảm giác an toàn tính mạng, sức khỏe và tài sản. Những nhu cầu thuộc phân loại này tuy hết sức phong phú và đa dạng, và nhiều khi có vẻ rất khác nhau, nhưng đều có một mục đích chung: nhằm đảm bảo cho sự tồn tại liên tục của thể xác con người ở một mức độ thỏa mãn nhất định. Do ít nhất ở thời điểm hiện tại, ý thức của con người luôn phải gắn liền với và được duy trì bằng thể xác, nên mọi sự đe dọa hay bất tiện đối với thể xác cũng sẽ có thể có tác động tiêu cực đến sự thỏa mãn của tinh thần, và do đó làm giảm hạnh phúc của cá nhân.

Tùy vào các nhu cầu cụ thể của thể xác, mà sự thiếu thốn của nhu cầu sinh tồn có thể được cảm nhận bằng nhiều cách khác nhau. Những nhu cầu sinh lý thiết yếu có thể dễ dàng được cảm nhận thông qua những tín hiệu rõ ràng trực tiếp từ cơ thể như cảm giác đói, khát, nóng, lạnh, đau đớn, mệt mỏi,… Những nhu cầu khác không nhất thiết phải có cho sự sống, nhưng có thể đem lại sự thõa mãn tinh thần, thì được thể hiện qua những cảm giác mơ hồ hơn như thèm muốn, bức bối, khó chịu,… Và nhu cầu an toàn thì tất nhiên đem lại cảm giác sợ hãi lo lắng nếu như không được đáp ứng. Chú ý rằng nhu cầu sinh tồn vẫn là nhu cầu tinh thần, dù nó có quan hệ mật thiết với thể xác con người. Một sự vật sự việc nhất định đem lại cảm giác hạnh phúc đến đâu, không những phụ thuộc vào các đặc điểm của cơ thể người đó, mà còn phụ thuộc vào việc nhân cách người đó đánh giá cao đến mức nào và có ham muốn đến đâu đối với nhu cầu cụ thể mà sự vật sự việc đó thỏa mãn.

Vai trò của nhu cầu sinh tồn là rất rõ ràng: nó là động lực để chúng ta duy trì sự sống của bản thân. Chúng ta có thể dễ dàng tưởng tượng tính mạng mình sẽ bị đe dọa nghiêm trọng thế nào nếu như tất cả các cảm giác như đói khát hay đau đớn đột ngột biến mất. Việc thỏa mãn nhu cầu sinh tồn cũng là một việc khá đơn giản, không phải theo nghĩa dễ dàng, mà theo nghĩa trong đại đa số trường hợp, chỉ bằng trực giác chúng ta cũng có thể biết khá rõ điều mình cần phải làm để đáp ứng những nhu cầu đang thiếu thốn: đói thì ăn, khát thì uống, mệt thì ngủ, sợ hết tiền thì làm việc… Tuy nhiên, nhu cầu sinh tồn lại đòi hỏi một lượng tài nguyên không hề nhỏ để duy trì, cả về vật chất (tiền bạc, đồ ăn,…), tinh thần (hôm nay ăn gì?), lẫn thời gian (1/3 cuộc đời để ngủ). Điều này khiến cho hạnh phúc mang lại bởi việc thỏa mãn nhu cầu sinh tồn, tuy có vai trò nền tảng quan trọng đối với hạnh phúc của con người, nhưng không lâu bền mà lại tốn kém hơn nhiều so với những nhu cầu còn lại.

b. Nhu cầu khám phá

Nhu cầu khám phá là nhu cầu kích thích trí não bằng những trải nghiệm mới mẻ. Trí não ở đây bao gồm tất cả các giác quan, cảm xúc cũng suy nghĩ có ý thức của con người. Trải nghiệm mới mẻ có thể chỉ đơn giản là một giai điệu mới, một hình ảnh mới, một cảm giác mới, mà cũng có thể là một hiểu biết mới, một ý tưởng mới, một kỹ năng mới,… Nhu cầu khám phá chính là lý do khiến cho chúng ta muốn đi du lịch, muốn xem triển lãm nghệ thuật, muốn chơi trò chơi, muốn đọc sách, muốn xem tivi, và nói chung là tham gia vào các hoạt động giải trí. Nhu cầu khám phá cũng có thể được dùng để giải thích cảm giác buồn cười khi bắt gặp những tình huống hài hước: đó là vì sự hài hước thường đến từ những trải nghiệm vượt xa khỏi phạm vi những gì chúng ta coi là “bình thường”, hay nói cách khác, chúng ta thấy buồn cười khi tiếp xúc với những trải nghiệm “siêu mới mẻ”, tất nhiên là với điều kiện chúng ta cảm thấy những trải nghiệm đó là vô hại đối với bản thân.

Chú ý rằng sự “mới mẻ” ở đây chỉ mang ý nghĩa tương đối, tức là mới mẻ trong một khung thời gian và khung ý thức nhất định. Một trải nghiệm mà một người đã từng trải qua trong quá khứ vẫn có thể đem lại một sự thỏa mãn nhu cầu khám phá nhất định, nếu như trải nghiệm đó là tương đối mới mẻ so với tập hợp những trải nghiệm của người ấy trong một khoảng thời gian gần đó. Ngược lại, một trải nghiệm dù là đầu tiên, nhưng nếu sau đó được lặp đi lặp lại liên tục trong một khoảng thời gian ngắn, thì ít nhất là trong khoảng thời gian đó, trải nghiệm ấy mất dần đi độ “mới”, và do đó cảm giác hạnh phúc nó tạo ra cũng sẽ phai nhạt dần. Đồng thời, cùng một trải nghiệm với các yếu tố giống hệt nhau, nhưng nếu được tiếp nhận với một cách nhìn khác, một tâm trạng khác, tức là với một ý thức bên trong khác, thì vẫn có thể tạo nên cảm giác mới mẻ, và do đó vẫn có thể được xem như một sự khám phá.

Khác với nhu cầu sinh tồn, việc đáp ứng nhu cầu khám phá không nhất thiết đòi hỏi sự tiêu tốn lớn về tài nguyên. Con người chúng ta, nhất là trẻ em, có thể tìm ra vô số cách để có những trải nghiệm mới mà không hề tốn kém: một cuốc đi dạo trên một con đường lạ, leo trèo lên cao để có một góc nhìn mới, tự nghĩ ra một điệu nhảy múa may quay cuồng, và chắc chắn phải kể đến hoạt động mà tôi ưa thích, đó là nằm một chỗ và tưởng tượng suy nghĩ về đủ thứ trên đời. Có thể nói rằng, đối với một người có khả năng quan sát và cảm nhận, và chịu quan sát và cảm nhận, thì thế giới bên ngoài lẫn bên trong chúng ta luôn tràn ngập những nguồn cảm hứng khám phá. Tất nhiên, mức độ thỏa mãn đem lại là khác nhau đối với từng trải nghiệm và đối với từng cá nhân cụ thể. Không phải ai cũng thấy bốn tiếng đồng hồ ngồi câu cá là thích thú, và không phải ai cũng thấy một chuyến leo núi mạo hiểm là hấp dẫn.

Bên cạnh việc thuần túy đem lại cảm giác hạnh phúc, nhu cầu khám phá còn đóng một vai trò rất quan trọng: đó là một trong những động lực chính của quá trình học hỏi của con người. Nếu xem việc học là việc tiếp nhận bất cứ một điều gì mới vào bên trong trí não của chúng ta, thì có thể nói rằng nhu cầu khám phá cũng chính là nhu cầu học hỏi. Mọi con người sinh ra đều sẵn có tính tò mò ham hiểu biết, chính là vì việc khám phá, hay học, tự nó đã mang lại sự vui vẻ thích thú. Và rất có thể nhu cầu khám phá đã được tạo nên bởi quá trình tiến hóa nhằm mục đích để cho con người có một động lực tự nhiên và thường xuyên cho việc học, một hoạt động rất quan trọng đối với sự sinh tồn và phát triển của nhân loại. Việc học chỉ trở nên khó chịu, khi tổn thương mà nó đem lại đối với những nhu cầu tinh thần khác vượt quá lợi ích đạt được. Do đó có thể nói rằng mọi phương pháp giáo dục, nếu khiến cho việc học không đem lại sự vui vẻ thích thú, thì đều là đi ngược lại quy luật của tự nhiên, và do đó sẽ không thể đạt được hiệu quả cao nhất.

c. Nhu cầu quyền lực

Nhu cầu quyền lực, hay còn có thể gọi là nhu cầu thành công, là nhu cầu thấy một điều gì đó diễn ra đúng theo như mình mong muốn. Chúng ta thường hiểu “quyền lực” là khả năng khiến cho người khác làm theo yêu cầu của bản thân. Tuy nhiên con người cũng có thể cảm thấy mình “quyền lực” khi chế ngự được thiên nhiên, khi đạt được thành công trong công việc, hay khi thấy bản thân đang trở nên đúng với hình mẫu mà mình mong muốn,… Một phần sự thích thú của con người đối với âm nhạc có thể được giải thích là vì khi nghe nhạc, trong vô thức chúng ta nhận thấy những âm thanh mình đang nghe có một quy luật nhất định, và chúng ta sử dụng quy luật đó để dự đoán sự lên xuống cũng như nhịp độ và thời điểm của các âm thanh tiếp theo. Khi bản nhạc diễn ra đúng theo sự dự đoán của chúng ta, thì chúng ta sẽ cảm thấy một sự khoan khoái vì thấy nó “hợp lý”. Ngược lại, một bản nhạc trúc trắc và loạn nhịp thường sẽ đem lại một cảm giác khó chịu cho người nghe.

Nhu cầu quyền lực rất có thể đã phái sinh một cách tự nhiên từ nhu cầu sinh tồn và tách ra thành một nhu cầu độc lập. Đó là vì so với thế giới xung quanh, con người quá nhỏ bé và yếu ớt. Chỉ một bầy thú dữ, một cơn dịch bệnh, hay một trận hạn hán cũng có thể quét sạch cả một cộng đồng người. Nỗi sợ hãi đến từ việc ý thức và cảm nhận một cách đầy đủ điều đó là quá lớn, và có thể khiến cho con người hoàn toàn tê liệt vì tuyệt vọng. Để có thể giữ được một cảm giác an toàn nhất định, con người cần cảm thấy, hay ít nhất tin rằng, mình có thể điều khiển được phần nào đó hiện thực xung quanh theo mong muốn của bản thân. Nhu cầu quyền lực, song song với nhu cầu khám phá và nhu cầu sinh tồn, có thể được coi là động lực chính cho toàn bộ công cuộc đấu tranh với thiên nhiên và xây dựng nên văn minh của nhân loại.

Khi nhu cầu quyền lực không được đáp ứng, chúng ta thường sẽ sinh ra cảm xúc tức giận, thất vọng, bất lực hay căm ghét. Tuy nhiên cũng như các nhu cầu khác, việc nhu cầu quyền lực được đáp ứng hay không được đáp ứng, và ở mức độ nào, trong một trường hợp cụ thể là phụ thuộc vào nhân cách của từng cá nhân. Trong đó, một điểm đáng chú ý là tuy mọi sự trở ngại đối với cuộc sống con người đều đem lại sự bất hạnh ở mức độ nào đó, nhưng đại đa số mọi người sẽ thấy giận dữ hơn nhiều nếu như biết được, hay nghĩ rằng mình biết, đằng sau những trở ngại mình gặp phải có một ai đó đang cố tình “trêu ngươi”. Đó là vì khi ấy, sự trái ý không chỉ còn dừng ở bản thân trở ngại nữa, mà còn bao gồm cả việc hình ảnh về một bản thân “đáng được tôn trọng”, “đáng được ABCXYZ” đang bị phá vỡ. Có thể nói rằng chúng ta càng xây dựng nhân cách bản thân theo hướng mình “đáng được” cái này “đáng được” cái kia, thì chúng ta sẽ càng tự đẩy mình vào thế phải chịu bất hạnh.

Nhu cầu quyền lực là một nhu cầu khá oái oăm, vì việc đáp ứng nó không hề đơn giản như nhu cầu sinh tồn hay khám phá, và trong nhiều trường hợp, nỗ lực đáp ứng nhu cầu này lại chỉ dẫn đến kết quả ngược lại. Điều này xảy ra khi chúng ta lựa chọn việc nhắm tới những đối tượng nằm ngoài khả năng kiểm soát của bản thân để tìm cách điều khiển theo những cách thiếu hiệu quả, mà đối tượng vô vọng điển hình chính là những người xung quanh. Như tôi đã từng viết trong một bài viết trước, một trong những sai lầm lớn nhất của con người là nghĩ rằng mình có thể bắt được người khác làm theo ý muốn của bản thân. Mọi cố gắng điều khiển người khác mà không tính đến suy nghĩ và cảm xúc của đối tượng, đều sẽ có khả năng rất lớn gặp phải sự cự tuyệt và phản kháng, và do đó sẽ đem lại sự bất hạnh cho chủ thể của hành động. Việc xác định được thứ gì có thể điều khiển và điều khiển theo cách nào, bởi vậy, đóng vai trò rất quan trọng đối với việc đáp ứng nhu cầu quyền lực.

d. Nhu cầu yêu thương

Nhu cầu yêu thương là nhu cầu cảm nhận và trân trọng giá trị tồn tại của một điều gì đó, đồng thời nhận lại sự đối xử tương tự từ xung quanh. Trong phần lớn trường hợp, đối tượng mà chúng ta yêu thương là những người thân thiết hoặc vật nuôi, vì những đối tượng này thường sẵn sàng đón nhận những cử chỉ bày tỏ sự yêu thương của chúng ta, cũng như đáp trả lại một cách tương xứng. Sự yêu thương cũng có thể được hướng tới những sự vật sự việc vô tri như cây cảnh, đồ vật, một khái niệm nào đó như dân tộc hay tổ quốc, hoặc thậm chí là tiền bạc,… Tuy vậy, nhu cầu yêu thương là một nhu cầu hai chiều: yêu thương và nhận về sự yêu thương. Vì vậy, sự yêu thương một phía sẽ khó có thể đem lại sự thỏa mãn đầy đủ nhất. Tất nhiên, cảm nhận về tình yêu thương là thuần túy chủ quan, và do đó chúng ta hoàn toàn có thể tự nghĩ rằng mình đang nhận được sự yêu thương từ bất cứ ai hay bất cứ điều gì, giống như chúng ta vẫn tự nghĩ rằng mình đang được vật nuôi yêu quý vậy.

Giá trị của một sự vật sự việc nằm ở mức độ khác biệt và độc nhất, tức là mức độ đặc biệt, của nó so với tập hợp các sự vật sự việc cùng phân loại trong mắt người quan sát. Sự yêu thương sẽ xuất hiện và trở nên mạnh mẽ khi chúng ta bắt đầu ý thức được sự đặc biệt đó. Sự đánh giá ở đây phụ thuộc vào hai yếu tố: chúng ta cảm nhận sự đặc biệt ở những điểm nào và đến mức nào, và chúng ta đặt đối tượng vào phân loại nào để so sánh. Điều này giải thích cho tình cảm yêu thương mạnh mẽ mà cha mẹ dành cho con cái: đối với nhiều người trong số họ, mỗi đứa con đều là một thực thể đặc biệt nhất trong số tất cả mọi thứ trên đời. Tương tự như vậy, những mối liên hệ, những kỷ niệm chung, những sự tương đồng giữa đối tượng với người quan sát có thể sẽ góp phần làm tăng sự đặc biệt tương đối của đối tượng trong mắt người quan sát, và do đó khiến cho tình cảm yêu thương dễ nảy sinh hơn. Khi chúng ta thực sự cảm nhận được rằng mọi sinh linh, mọi sự vật đều khác biệt, đều độc nhất, đều có giá trị to lớn, thì đó cũng là lúc chúng ta cảm nhận được tình yêu thường thấy ở các bậc thánh nhân: thuần khiết, bao la và bình đẳng đối với toàn bộ thế gian.

Nhu cầu yêu thương là một nhu cầu vừa phức tạp vừa đơn giản. Đơn giản vì một người hoàn toàn có thể tự thỏa mãn nhu cầu yêu thương của bản thân mà không cần tốn kém: chỉ cần quan sát hay thậm chí nghĩ đến một điều gì đáng yêu là người đó đã có thể thấy hạnh phúc. Đó là lý do vì sao các video chó mèo trên Youtube lại có sức hút lớn đến như vậy. Sự phức tạp của nhu cầu yêu thương đến từ việc chúng ta hay nhầm lẫn nó với nhu cầu quyền lực, tức là nhầm lẫn tình yêu với sự kiểm soát và điều khiển. Khi chúng ta yêu quý một người hay vật nào đó, chúng ta có xu hướng thể hiện tình cảm đó ra bằng hành động. Hành động đó của chúng ta có thể đem lại hạnh phúc cho đối phương bằng việc khiến họ cảm thấy được yêu thương, mà cũng có thể không, nhất là khi nó đem lại bất hạnh cho họ ở những mặt khác, và điều này phụ thuộc hoàn toàn vào cảm nhận chủ quan. Khi một cá nhân, chỉ vì cho rằng hành động của mình là thể hiện của tình yêu, mà nghĩ rằng đối phương nên/cần/phải chấp nhận nó, và thậm chí là phải thấy hạnh phúc, thì tức là người đó đơn giản chỉ đang muốn thỏa mãn nhu cầu quyền lực của bản thân mà thôi.

Chú ý rằng khái niệm yêu thương ở đây rất khác với khái niệm tình yêu nam nữ (hay nam-nam, nữ-nữ,…). Sự yêu thương bao trùm một phạm vi rộng lớn hơn nhiều so với tình yêu lãng mạn, và nhu cầu đối với tình yêu lãng mạn cũng có thể được phân tích ra thành nhiều nhu cầu tinh thần khác, trong đó nhu cầu yêu thương chỉ là một thành phần. Nhu cầu yêu thương theo nghĩa rộng đóng một vai trò quan trọng trong việc giúp cho nhân loại có thể cùng chung sống trong những cộng đồng và xã hội, và cùng tồn tại với môi trường xung quanh một cách tương đối hòa bình. Nhu cầu yêu thương khiến cho chúng ta có thể thu được cảm giác hạnh phúc từ bản thân sự tồn tại của các sự vật sự việc khác, chứ không giới hạn ở việc chúng ta có thể sử dụng và tác động đến những sự vật sự việc đó như thế nào. Và do đó chúng ta có được sự thỏa mãn từ việc đơn thuần giữ một mối quan hệ bất can thiệp và mong muốn những điều tốt đẹp đối với thế giới xung quanh.

e. Nhu cầu tự do

Nhu cầu tự do là nhu cầu cảm thấy mình là người nắm quyền ra các quyết định của bản thân. Nói cách khác, nhu cầu tự do là nhu cầu cảm thấy được sống đúng với nhân cách tự thân của chính mình. Tuy đều mang yếu tố “theo ý mình”, nhưng nhu cầu tự do có sự khác biệt căn bản với nhu cầu quyền lực ở chỗ nhu cầu quyền lực đánh giá kết quả của một quyết định, còn nhu cầu tự do đánh giá nhân cách đứng sau quyết định đó. Điều này lý giải vì sao một số người thường không thích cảm giác bị người khác điều khiển, mặc dù có thể những quyết định và hành động của họ ở thời điểm được đưa ra là hoàn toàn tự nguyện, và thậm chí là đem lại kết quả tích cực như ý muốn (vd. cảm giác bị dẫn dắt, được sắp xếp sẵn mọi thứ,…). Có thể nói rằng nhu cầu tự do là nhu cầu được thoát khỏi sự kiểm soát và điều khiển của thế giới xung quanh.

Nhu cầu tự do, một khi bị từ chối đáp ứng, nhất là khi điều đó diễn ra một cách thường xuyên, có thể gây hệ quả tiêu cực rất nặng nề và lâu dài đến sức khỏe tinh thần của cá nhân, mà khó có thể được bù đắp lại bởi sự thỏa mãn những nhu cầu khác. Đối với một con người đã ý thức được một nhu cầu tự do nhất định của bản thân, thì việc tự do đó bị phủ nhận tương đương với việc nhân cách, cũng tức là tư cách làm người, bị phủ nhận. Khi đó trong tâm trí cá nhân thường sẽ xuất hiện một cảm giác căm ghét tột độ đối với sự vật sự việc mà cá nhân đó cho là đang cản trở tự do của mình. Bên cạnh thiệt hại trực tiếp về mặt hạnh phúc, việc tự do bị tước đoạt cũng cản trở việc hình thành nhân cách tự thân, và qua đó cản trở sự phát triển năng lực tiềm ẩn của cá nhân, trong đó bị ảnh hưởng nặng nhất có lẽ là khả năng tự chủ và tính sáng tạo.

Cũng giống như nhu cầu yêu thương, việc thỏa mãn nhu cầu tự do, ít nhất trên lý thuyết, không hề tốn kém về vật chất hay thời gian: chúng ta chỉ việc xây dựng nhân cách của riêng mình, và nghe theo ý kiến của nhân cách đó trong mọi việc. Tuy nhiên, trên thực tế điều này đôi khi đòi hỏi một lượng tài nguyên tinh thần không hề nhỏ, và trong một số trường hợp là gây nguy hiểm đến tính mạng. Đó là vì nhu cầu tự do của người này thường xung đột với nhu cầu quyền lực, và đôi khi là cả sinh tồn, của người khác trong cùng một cộng đồng, cũng như gặp phải sự cản trở từ các quy luật của tự nhiên. Tài nguyên tinh thần mà một cá nhân cần phải sử dụng đến để vượt qua những cản trở đó, để chịu đựng thiệt hại đối với những nhu cầu khác trong khi thỏa mãn nhu cầu tự do của bản thân, chính là ý chí tự do. Đồng thời, việc cân bằng giữa tự do của cá nhân và lợi ích của phần còn lại của cộng đồng cũng là một điểm rất quan trọng trong việc vận hành cộng đồng đó.

Vai trò của nhu cầu tự do khá rõ ràng: nó tạo ra động lực để mỗi cá nhân con người mong muốn bảo vệ và phát triển nhân cách riêng của mình, thông qua đó giữ cho xã hội loài người có một sự đa dạng cao về tư tưởng và hành động. Những tư tưởng và kinh nghiệm được tạo ra từ sự đa dạng đó, sau khi trải qua sự thử thách và chọn lọc khi va chạm với các tư tưởng và kinh nghiệm khác, tạo nên toàn bộ hệ thống tri thức và lý luận của con người ngày nay. Có thể nói rằng nhu cầu tự do gián tiếp đảm bảo nguồn nguyên liệu thô cho quá trình tiến hóa của văn minh nhân loại. Bởi vậy, việc tôn trọng quyền tự do tư tưởng và hành động của cá nhân, tất nhiên trong giới hạn đảm bảo ở mức nhất định quyền lợi của các cá nhân khác trong xã hội, là một nguyên tắc không chỉ phù hợp với lợi ích của từng cá nhân, mà còn là phù hợp với lợi ích tổng thể của xã hội loài người, và do đó là một việc làm hợp đạo đức.

3. Đi tìm hạnh phúc

Năm nhu cầu tinh thần nói đến ở trên đơn giản chỉ là một cách phân loại, một cách nhìn đối với tập hợp toàn bộ các nhu cầu hạnh phúc của con người vốn rất phức tạp và đa dạng. Năm nhu cầu này có thể không bao quát và lý giải được tất cả mọi nhu cầu hay cảm xúc của con người, nhưng chúng có thể cho chúng ta một cơ sở lý luận để qua đó có thể suy nghĩ một cách có hệ thống hơn về hạnh phúc và cách để đạt tới hạnh phúc. Trong thực tế, một hành vi của con người có thể có tác động rất phức tạp lên hạnh phúc của bản thân, liên quan đến nhiều nhu cầu tinh thần khác nhau: tình yêu đôi lứa có thể đáp ứng cùng lúc nhu cầu thể xác (XXX), nhu cầu yêu thương (yêu…), nhu cầu khám phá (trải nghiệm yêu), và nhu cầu quyền lực (khiến đối phương hạnh phúc). Nỗ lực thỏa mãn một nhu cầu nhất định (ép buộc con cái theo ý mình) cũng có thể gây tổn thương lớn hơn đến một nhu cầu khác (ngăn cản sự yêu thương và nhận về yêu thương).

Hành trình tìm kiếm hạnh phúc của con người, do đó, cũng chính là hành trình đi tìm ra những con đường có thể đáp ứng nhu cầu hạnh phúc của riêng mình một cách hiệu quả nhất và bền vững nhất, và còn được chúng ta gọi với một cái tên khác là sự trưởng thành. Hành trình đó đòi hỏi chúng ta không chỉ nhận thức và tác động lên thế giới xung quanh, mà quan trọng hơn là nhận thức được và kiểm soát được ở mức độ nhất định đối với nội tâm của chính mình. Đó là vì tất cả các nhu cầu hạnh phúc đều là nhu cầu tinh thần, và phụ thuộc vào ít nhất một hay một số yếu tố tinh thần nhất định: nhu cầu quyền lực phụ thuộc vào việc chúng ta nghĩ mình “đáng được” cái gì, nhu cầu yêu thương phụ thuộc vào việc chúng ta quan sát thế giới kỹ đến đâu và ở phạm vi nào, nhu cầu tự do phụ thuộc vào việc chúng ta có nhân cách tự thân để mà theo không,… Từ cách nhìn như vậy, thì có thể nói rằng hạnh phúc thực sự luôn tồn tại sẵn ở trong tâm trí của chúng ta.

Một điểm đáng chú ý nữa là các nhu cầu tinh thần cũng có “thứ bậc” nhất định, và có thể khác nhau đối với từng người. Tuy nhiên trong đa số trường hợp thứ bậc này gần giống với thứ tự được giới thiệu ở đây: sinh tồn < khám phá < quyền lực < yêu thương < tự do. Những nhu cầu ở thứ bậc càng cao thì một khi đã được ý thức, sẽ càng khó có thể từ bỏ hoàn toàn để thỏa mãn các nhu cầu thấp hơn. Một người khi đã biết rằng mình có thể tác động đến thế giới xung quanh để uốn nắn theo ý mình, sẽ khó có thể từ bỏ hoàn toàn điều đó để chỉ dừng lại ở việc khám phá những điều mới mẻ. Tương tự, một khi đã biết đến cảm giác yêu thương và tự do, con người sẽ rất khó đồng ý xóa bỏ hoàn toàn những cảm xúc ấy để đổi lại sự đáp ứng dù là cao nhất đối với tất cả những nhu cầu còn lại.

Và dù cho không có một nhu cầu hay một phương pháp nhất định nào tự nó là “cao cả” hay “thấp kém” một cách tuyệt đối, thì khi đứng trên quan điểm lợi ích cá nhân, việc tập trung vào những nhu cầu ít tốn kém hơn và những phương pháp để đạt đến hạnh phúc lớn lao hơn và có tính bền vững hơn, có thể được xem là chiến lược sáng suốt hơn về lâu dài. Cụ thể, chúng ta nên tránh việc để cho hạnh phúc của mình phụ thuộc vào sự thỏa mãn những nhu cầu tốn kém trong việc duy trì (hưởng thụ vật chất, chất kích thích,…), tránh việc sử dụng những phương pháp đáp ứng nhu cầu có khả năng phản tác dụng cao (điều khiển người khác, hy sinh tự do,…), và hướng đến việc tìm kiếm và gia tăng hạnh phúc ở bên trong tâm trí (yêu nhiều ghét ít, hạ thấp kỳ vọng, tu dưỡng bản thân,…). Tất nhiên, như đã nói mỗi người có một khuynh hướng riêng trong vấn đề hạnh phúc, và không có công thức nào để đạt tới hạnh phúc áp dụng được cho tất cả mọi người cả.

Nếu chúng ta suy nghĩ một cách sâu xa và triệt để về cách để bản thân có được hạnh phúc, thì rất có thể những kết luận mà chúng ta đạt được nghe sẽ có vẻ giống những lời dạy bảo của các tôn giáo hay đạo đức truyền thống. Đó vốn chính là nguồn gốc của đạo đức ở mức độ cá nhân lẫn xã hội: những chiến lược, những nguyên tắc, những lời khuyên có thể đem lại hạnh phúc bền vững, hoặc ngăn ngừa sự bất hạnh, cho mỗi cá nhân con người, được hình thành thông qua trực giác bản năng hoặc kinh nghiệm thực tiễn của cá nhân và các thế hệ đi trước – một cuốn “cẩm nang hạnh phúc”. Đạo đức là một thứ vốn có ích và mang lại tự do cho cá nhân nếu nó được dùng đúng phạm vi và công dụng. Chỉ khi đạo đức bị khoác lên mình tấm áo quyền lực và chân lý, bị lợi dụng để điều khiển người khác, khi “nên” bị biến thành “phải”, thì đạo đức mới trở thành một đề tài gây ra tranh cãi và bất hạnh.


Như vậy, cảm giác hạnh phúc là một cảm giác nảy sinh từ sự thỏa mãn của một hay một số nhu cầu trong số rất nhiều các nhu cầu tinh thần đa dạng của con người. Các nhu cầu đó có thể được phân chia làm năm phân loại chính: sinh tồn, khám phá, quyền lực, yêu thương, và tự do. Mỗi phân loại nhu cầu có cơ chế thỏa mãn khác nhau, cũng như vai trò khác nhau đối với sự tồn tại và phát triển của nhân loại nói chung và mỗi cá nhân nói riêng. Mỗi con người cũng sẽ có những khuynh hướng nhất định đặc trưng cho cá nhân đó, đòi hỏi nhu cầu này nhiều hơn, nhu cầu kia ít hơn. Mỗi quyết định và hành động của con người đều nhằm thỏa mãn một cách tốt nhất các nhu cầu tinh thần của bản thân, trong giới hạn hiểu biết và năng lực tại thời điểm đó. Việc hiểu rõ về các nhu cầu của bản thân, và tìm ra những cách đáp ứng chúng sao cho mang lại hiệu quả tổng thể cao nhất và ít tốn kém nhất, là con đường duy nhất để đạt đến được hạnh phúc ổn định, bền vững và lâu dài.

Cá nhân và tập thể

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả.

1. Cá nhân và tập thể

“Cá” (個) chỉ sự đơn lẻ, riêng lẻ (cá tính, cá biệt). “Nhân” (人) chỉ con người. “Cá nhân” là một con người riêng lẻ thể hiện bằng một ý chí và nhân cách riêng biệt, thống nhất và độc lập ở mức độ nhất định với xung quanh. Một đứa trẻ mới hình thành trong bụng mẹ tuy về mặt sinh học hoặc đạo đức có thể được coi là một con người, nhưng chưa phải là một “cá nhân” vì chưa thể hiện được ý chí và nhân cách của riêng mình. Ngược lại, đối với một người thần kinh phân liệt đa nhân cách thì có thể nói rằng trong một cơ thể người đó tồn tại nhiều “cá nhân” khác nhau.

“Tập” (集) chỉ sự tụ họp lại, gom góp lại (tập hợp, tuyển tập). “Thể” (体) chỉ cơ thể, thân mình (thể dục, bản thể). “Tập thể” (người) là một nhóm người có một sự liên kết nào đó với nhau, tập hợp lại làm nên một “cơ thể” có sự kết nối ở một mức độ nhất định. Ví dụ về “tập thể” là xã hội, quốc gia, dân tộc, làng xã, doanh nghiệp, gia đình… Ở đây tôi chỉ xét khía cạnh con người mà bỏ qua khía cạnh đất đai, tài sản,… của các khái niệm này.

Cá nhân là đơn vị xây nên và là nền tảng cốt lõi của tập thể. Trên lý thuyết một cá nhân có thể không tham gia vào bất cứ tập thể nào, nhưng không có tập thể nào tồn tại mà không cần đến cá nhân. Nhìn theo một cách nào đó, tập thể chỉ là một cái mác dùng để gọi tên, phân loại hay nhận dạng các cá nhân. Trong thực tế, có thể nói rằng tập thể không hề tồn tại với tư cách một thực thể hay một ý chí riêng biệt và thống nhất hoàn toàn như cá nhân.

“Ý chí tập thể”, nếu có tồn tại một thứ như vậy, thực chất chỉ là kết quả còn lại của sự tranh đấu, điều khiển, thỏa hiệp và đồng thuận tạm thời giữa các ý chí cá nhân trong tập thể. Sự thống nhất một cách hoàn toàn ý chí của tất cả các cá nhân trong tập thể thành một ý chí duy nhất là việc rất hiếm và chỉ có thể đạt được ở một thời điểm và một khía cạnh hạn hẹp nào đó. Giả sử bằng một cách nào đó sự thống nhất ấy được kéo dài và mở rộng ra mọi mặt, thì lập tức có thể nói rằng ý chí cá nhân đã biến mất, và “cá nhân” mất ý nghĩa tồn tại. Tương tự như vậy, “lợi ích tập thể” cũng đơn giản chỉ là tổng thể các lợi ích riêng lẻ của tất cả, hay ít nhất là đa số, các cá nhân trong tập thể.

2. Sự tham gia của cá nhân vào tập thể

Vậy tại sao cá nhân lại tụ tập lại để làm nên tập thể mới, hoặc tham gia vào một tập thể có sẵn? Nhiều lý do có thể được đưa ra để giải thích cho điều đó. Thứ nhất, việc hợp tác và góp chung công sức và tài nguyên với các cá nhân khác thay vì hoạt động đơn lẻ thường sẽ đem lại hiệu quả lớn hơn trong việc đạt tới các mục đích của từng cá nhân, trong đó có sinh tồn. Điều này có thể thấy khi con người phải đối mặt với những thử thách vượt quá khả năng của từng cá nhân riêng lẻ như săn bắt các loài thú to lớn và nguy hiểm.

Thứ hai, sự chênh lệch quyền lực giữa con người và thiên nhiên xung quanh là quá lớn, do đó nếu như cá nhân ý thức được một cách toàn bộ sự nhỏ bé của bản thân trước thiên nhiên và những rủi ro mà thiên nhiên lẫn những cá nhân khác có thể mang lại, thì sẽ có thể dẫn đến một cảm giác tuyệt vọng và sợ hãi tột độ. Việc cảm thấy thuộc về và được bảo vệ bởi một cái gì đó lớn hơn thay vì phải tự chịu trách nhiệm toàn bộ đối với bản thân đem lại cho tâm lý cá nhân một cảm giác yên tâm và nhẹ nhõm phần nào.

Thứ ba, việc giao tiếp với những cá nhân khác trong tập thể giúp thỏa mãn nhu cầu kết nối và yêu thương của mỗi cá nhân. Việc nhu cầu này là nguyên nhân khiến con người sống thành bầy đàn, hay chính vì sống thành bầy đàn quá lâu mà ở con người xuất hiện nhu cầu này là việc khó khẳng định được, nhưng sự tồn tại của nhu cầu giao tiếp với các cá nhân khác là điều mọi người đều có thể cảm nhận thấy.

Những lý do nói trên có thể đem lại hiểu lầm rằng việc tham gia vào tập thể chỉ là một lựa chọn có lợi hơn trong nhiều lựa chọn cùng có thể đảm bảo sự sinh tồn của cá nhân. Trên thực tế, tự cổ chí kim tuyệt đại đa số các cá nhân con người ngay từ khi chào đời đều buộc phải tham gia vào các tập thể nếu muốn bảo toàn sinh mạng của bản thân. Con người trong một thời gian tương đối dài sau khi sinh ra không thể tự mình sinh tồn mà phải phụ thuộc hoàn toàn vào sự chăm sóc của đồng loại xung quanh. Do vậy ngay khi sinh ra cá nhân không có lựa chọn nào khác là tham gia vào một gia đình hoặc một bộ tộc nào đó. Nói đúng hơn, ở thời điểm đó cá nhân còn chưa ý thức được bản thân với tư cách là một cá nhân, nên không phải là cá nhân không có sự lựa chọn, mà là cá nhân còn chưa tồn tại rõ ràng và do đó không hề và không thể lựa chọn.

Nhưng kể cả khi cá nhân đã trưởng thành và ý thức đầy đủ về nhân cách bản thân mình, tách biệt khỏi tự nhiên và các cá nhân xung quanh, thì việc lựa chọn không tham gia vào các tập thể cũng không hề dễ dàng hơn chút nào. Trước đây, khi những đường biên giới còn chưa rạch ròi, khả năng áp đặt quyền lực của các tập thể còn hạn chế, và vẫn còn nhiều mảnh đất vô chủ có thể nuôi sống con người, thì một cá nhân có thể đặt bản thân ra khỏi tất cả mọi tập thể và sống đơn lẻ một mình nếu đủ khả năng. Tuy nhiên, trong thời đại ngày nay bề mặt Trái Đất hầu như đã không còn vùng đất màu mỡ nào không bị tuyên bố chủ quyền bởi một hay thậm chí một vài quốc gia hay xã hội khác nhau, với các lực lượng hành pháp chuyên nghiệp và tầm bao phủ rộng lớn. Cá nhân dù muốn tách mình ra khỏi các tập thể này, cũng vẫn sẽ phải chịu rủi ro bị áp đặt các luật lệ bằng nhiều biện pháp, trong đó có bạo lực, từ phía các tập thể mà mình không hề mong muốn tham gia.

Đối với một số phân loại tập thể nhất định, việc thay đổi tập thể mà cá nhân muốn tham gia cũng gặp rất nhiều khó khăn. Ở thời điểm hiện tại luật pháp của hầu hết tất cả các quốc gia đều không công nhận việc thay đổi gia đình đối với trẻ vị thành niên, trừ một số trường hợp đặc biệt như nhận cô nhi làm con nuôi. Thậm chí ở một số nước, trẻ em tìm cách thoát khỏi gia đình hiện tại có thể bị cưỡng chế đưa về gia đình hoặc tệ hơn là các cơ sở công cộng, chứ không được phép lựa chọn một gia đình mới. Ngoài ra, việc thay đổi cộng đồng sinh sống trong cùng một quốc gia có thể là tương đối dễ dàng, nhưng việc di cư và trở thành công dân một quốc gia khác thì thường đòi hỏi một lượng tài nguyên rất lớn cả về năng lực, tài chính và thời gian, kèm theo đó là các rủi ro và khả năng bị tập thể mới từ chối không cho gia nhập. Như vậy, bên cạnh những tập thể mà cá nhân có thể lựa chọn tham gia, không tham gia hay rút khỏi một cách tương đối tự do, cũng có một số tập thể mà việc từ chối tham gia hay tìm cách thoát khỏi có thể dẫn đến việc tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc quyền lợi của cá nhân bị đe dọa nghiêm trọng một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, trong đó hai ví dụ cụ thể là gia đình và quốc gia.

3. Quyền lực kiểm soát tập thể

Như đã nói ở trên, trong thực tế không có cái gọi là “ý chí tập thể” tồn tại một cách liên tục và thống nhất ở mức độ như ý chí cá nhân. Tuy nhiên chúng ta vẫn thấy các tập thể đưa ra các quyết định và hành động nhân danh tất cả các cá nhân trong tập thể đó. Vậy ý chí đưa ra những quyết định đó dựa vào cơ sở nào để có thể ra quyết định thay cho cả tập thể, hay đúng hơn là áp đặt quyết định của mình lên cả tập thể? Quan sát từ tất cả các tập thể từ trước tới nay, thì xét đến cùng yếu tố tiến gần nhất tới việc đảm bảo cho khả năng đó là bạo lực, hay đúng hơn, là sự hủy diệt. Điều này có thể dễ dàng thấy được trong những tập thể vốn chấp nhận yếu tố bạo lực như quân đội, tội phạm có tổ chức, hay các thể chế nhà nước thời cổ. Các lãnh chúa Châu Âu Trung Cổ thống trị người dân trong lãnh địa của mình bằng đội ngũ binh lính và kỵ sĩ chuyên nghiệp, và nhà vua thực chất cũng chỉ là một lãnh chúa sở hữu vũ lực mạnh hơn tất cả các lãnh chúa khác mà thôi.

Ngay cả những tập thể hoạt động trên nguyên tắc “dân chủ”, tức bỏ phiếu lấy ý kiến số đông, trên thực tế cũng dựa vào bạo lực. Bạo lực trong trường hợp này ẩn mình trong sức mạnh áp đảo của số đông so với số ít hay với từng cá nhân, và trong thực tế sẽ được thực thi một cách gián tiếp thông qua một lực lượng mang danh nghĩa đại diện cho cả tập thể. Điều này đặc biệt đúng khi quyền lợi của số đông không cho phép số ít được rời khỏi tập thể. Một cá nhân có thể thấy sự áp đặt ý chí bằng bạo lực tiềm ẩn này hoàn toàn “hợp lý”, hay thậm chí là “công bằng”, nếu như cá nhân đó ngẫu nhiên thuộc về số đông, được hưởng lợi hay ít ra là không bị ảnh hưởng từ việc áp đặt ý chí lên số ít hay cá nhân khác. Ngược lại, cũng cá nhân đó sẽ nhanh chóng thấy sự áp đặt là “bất công”, “trái đạo đức” nếu như bản thân nằm trong số các nạn nhân, nhất là khi sự áp đặt ấy đe dọa một giá trị cốt lõi nào đó của nhân cách cá nhân.

Rất may rằng ngày nay trong đa số trường hợp, đối với những tập thể mà việc tham gia mang tính tự nguyện như các doanh nghiệp hay đoàn thể, cá nhân hoàn toàn có thể tự mình rút ra khỏi tập thể mà không gặp phải sự đe dọa nghiêm trọng tới sinh mạng, sức khỏe hay tài sản ngoài những quyền lợi có được từ chính việc tham gia tập thể đó. Khi đó tập thể cũng không thể áp đặt ý chí của mình lên cá nhân nếu như không muốn gặp phải sự can thiệp từ phía một tập thể lớn hơn và quyền lực hơn là xã hội mà đại diện là nhà nước. Thế nhưng đối với những tập thể mà việc tham gia không mang tính tự nguyện và cá nhân rất khó có thể thoát khỏi như gia đình hay chính các xã hội thì sự việc sẽ thế nào? Hẳn không khó để tìm ra câu trả lời khi đứng trước hiện thực là cách các bậc cha mẹ bắt buộc con cái phải nghe lời, và cách mà các nhà nước hiện nay sử dụng các lực lượng vũ trang và bảo vệ pháp luật.

Mở rộng ra, có thể nói rằng ít nhất ở thời điểm hiện tại, trong mọi trường hợp phương pháp duy nhất có thể gần như đảm bảo chắc chắn cho một cá nhân có thể áp đặt ý chí của mình lên một cá nhân khác là sự hủy diệt, mà đại diện điển hình là bạo lực giữa người với người. Sự hủy diệt chỉ thất bại trong trường hợp nó hủy diệt chính sinh mạng của đối tượng trước khi kịp đạt đến mục đích. Có thể trong tương lai khoa học sẽ phát minh ra một phương pháp nào đó để điều khiển suy nghĩ của con người mà không cần đến bạo lực. Tuy nhiên đó vẫn sẽ là sự hủy diệt, chỉ khác ở chỗ nạn nhân của sự hủy diệt sẽ là nhân cách tự do của cá nhân mà thôi.

4. Cơ chế hoạt động cho tập thể

Hiển nhiên, nói như vậy không có nghĩa là tất cả các tập thể trong xã hội loài người hiện tại đều được điều hành bằng bạo lực. Trên thực tế có thể có rất nhiều cơ chế hoạt động khác có thể được sử dụng cho một tập thể. Quyền lực kiểm soát tập thể có thể không đến từ bạo lực mà từ các quyền lực mềm khác, hoặc từ sự giao phó của tất cả các cá nhân trong tập thể dựa trên một cơ chế nhất định. Một tập thể cũng có thể hoàn toàn không có các cá nhân nắm quyền điều hành một cách lâu dài, mà từng quyết định chung của tập thể được đưa ra bởi sự thương thảo, thỏa hiệp và đồng thuận của tất cả các cá nhân cho từng trường hợp cụ thể. Các cá nhân trong một tập thể cũng có thể đơn thuần chỉ thương lượng trực tiếp ở mức độ cá nhân với nhau, và tập thể chỉ được duy trì bởi một số nguyên tắc chung tối thiểu đã được tất cả các cá nhân cùng chấp nhận. Việc cơ chế nào có thể sử dụng được phụ thuộc vào số lượng và trình độ phát triển của các cá nhân trong tập thể đó.

Bạo lực có thể là con đường dễ dàng nhất để kiểm soát một tập thể, nhưng cũng thường là con đường kém hiệu quả nhất về mặt lâu dài. Một tập thể các cá nhân mà sự kiểm soát được duy trì và bảo vệ bằng bạo lực hoặc sự đe dọa bạo lực, hay các đe dọa về lợi ích khác sẽ không thể có được hiệu quả hoạt động bằng một tập thể trong đó mọi cá nhân đều được tôn trọng đúng mức, và sự khác biệt được giải quyết qua tranh luận, thương lượng, thỏa hiệp và đồng thuận dựa trên một số nền tảng cơ bản chung mà tất cả mọi cá nhân trong tập thể có thể cùng chấp nhận. Lý do đơn giản là vì đối với một cá nhân, việc ý chí tự do và nhân cách tự thân của bản thân bị phủ nhận, nếu như không đủ tạo nên sự phản kháng công khai, thì cũng sẽ làm mất đi phần lớn cảm giác trách nhiệm của cá nhân đối với vai trò của mình trong tập thể. Điều này chắc chắn sẽ dẫn đến sự giảm sút năng suất, chất lượng và tính sáng tạo trong bất cứ hoạt động nào mà cá nhân đó phụ trách.

Một cơ chế tiến bộ hơn và được sử dụng phổ biến ngày nay là lấy ý kiến số đông. Các cá nhân trong tập thể có thể vẫn sẽ không đồng thuận về các vấn đề cụ thể, nhưng điều mà tất cả các cá nhân cùng đồng thuận ở đây là một nguyên tắc ra quyết định chung. Cho đến chừng nào tất cả các cá nhân còn cùng đồng ý về điều này, thì ít nhất trên lý thuyết có thể nói rằng các quyết định chung của tập thể đều đạt được sự đồng thuận gián tiếp từ phía các cá nhân. Tuy nhiên, việc duy trì sự đồng thuận hoàn toàn và thực chất của tất cả các cá nhân trong tập thể về một nguyên tắc ra quyết định chỉ có thể đạt được nếu như cá nhân cảm thấy việc tham gia vào tập thể là tự nguyện và việc rút lui khỏi tập thể là tự do. Điều này có thể là đúng đối với các doanh nghiệp hay đoàn thể dân sự bình thường, nhưng trên thực tế là việc không thể đối với hầu hết tất cả công dân các quốc gia trên thế giới ngày nay, dù cho việc đó có là “công bằng” hay không. Và do đó, thực chất các nhà nước “dân chủ” ngày nay vẫn hoạt động dựa trên nền tảng bạo lực, dù sự lạm dụng bạo lực đã được kiểm soát ở một mức độ nhất định.

Cũng phải nói thêm rằng, một tập thể trong đó ý kiến cũng như tự do của mọi cá nhân đều được tôn trọng ở mức độ cao không hề là bất khả thi. Trên thế giới đã xuất hiện những mô hình doanh nghiệp do người lao động tự quản mà không cần đến bộ máy quản lý và lãnh đạo chuyên trách. Ở đó, các cá nhân tự thỏa thuận về trách nhiệm công việc với nhau, và quyền lực, hay nói đúng hơn là sức ảnh hưởng, của những cá nhân có vai trò lãnh đạo đều dựa trên sự tin tưởng tự nguyện của các cá nhân khác trong tập thể (tham khảo Holacracy). Trong lĩnh vực giáo dục, các mô hình trường học trong đó sự tự chủ của từng cá nhân học sinh được tôn trọng triệt để, nơi mà học sinh, giáo viên lẫn nhân viên nghiệp vụ đều bình đẳng về mặt quyền lực cũng đã xuất hiện ở nhiều quốc gia trên khắp thế giới (tham khảo Sudbury school).

Những mô hình này cho đến nay tuy chưa được phổ biến rộng rãi, nhưng đã đạt được thành công ở mức nhất định, chứng minh được tính khả thi và cho thấy tiềm năng trở thành tiêu chuẩn cho các tập thể trong tương lai. Mức độ phát triển cả về năng lực lẫn nhân cách của các cá nhân trong tập thể càng cao, thì mức độ tự do và lỏng lẻo có thể đạt được mà vẫn giữ sự kết nối trong tập thể càng cao. Đó là vì hai lý do : 1. càng phát triển cao thì cá nhân càng ý thức được giá trị của tự do tư tưởng và sự tôn trọng nhân cách cá nhân đối với bản thân cũng như đối với các cá nhân khác, và 2. càng phát triển cao thì các cá nhân trong tập thể càng có thể dễ dàng tìm ra được các phương pháp giải quyết mâu thuẫn quyền lợi có hiệu quả mà không cần dùng đến bạo lực hay sự áp đặt ý chí.

Việc xóa bỏ hoàn toàn mâu thuẫn quyền lợi, ít nhất ở thời điểm hiện tại, là điều không thể, vì “quyền lợi” là một khái niệm tương đối: “quyền lợi” của người này có thể là “sự áp đặt” đối với người kia. Do đó, một tập thể lý tưởng mà trong đó tự do, nhân cách và quyền lợi của mọi cá nhân đều được tôn trọng một cách tuyệt đối có thể là không bao giờ đạt tới được, nhưng đó là cái đích mà chúng ta nên nhắm tới, tương tự như việc khoa học nhắm tới chân lý khách quan tuyệt đối của vũ trụ vậy.

5. Kết luận

Tất cả những điều lảm nhảm tôi viết ra ở trên đây không phải là những phát hiện mới mẻ hay có giá trị gì, mà đơn giản chúng chỉ là nền tảng lý luận cho một số quan điểm của riêng tôi như sau:

  • Tập thể đơn giản chỉ là một nhóm các cá nhân, trong đó mỗi cá nhân có ý chí và lợi ích của riêng mình. Do đó việc cho rằng tập thể “thiêng liêng” hơn cá nhân, ý chí của tập thể “đứng trên” ý chí cá nhân, lợi ích của tập thể “phải được ưu tiên” hơn lợi ích cá nhân là điều vô nghĩa và vô căn cứ về mặt đạo đức. Mọi cá nhân nên và cần tôn trọng bản thân trước tiên, sống bằng ý chí của chính mình, và lấy việc phục vụ lợi ích của bản thân làm đầu. “Lợi ích tập thể” chỉ nên được xét đến khi nó gián tiếp phục vụ lợi ích của cá nhân, và điều đó cũng phải do mỗi cá nhân tự đánh giá.
  • Nếu như một cá nhân không được tự do lựa chọn việc tham gia hay rút khỏi tập thể, thì cá nhân đó cũng không có nghĩa vụ về mặt đạo đức phải tuân theo những quyết định và luật lệ của tập thể. Do đó, trẻ em không có nghĩa vụ đạo đức phải tuân thủ lời nói của cha mẹ, và người dân không có nghĩa vụ đạo đức phải tuân thủ luật pháp của quốc gia mình sinh sống, trừ khi người đó đã lựa chọn di cư tới quốc gia ấy trước.
  • Khi chúng ta thuộc về số ít, hãy nhớ rằng số đông cũng chỉ là tập hợp những kẻ chạy theo lợi ích của bản thân, chứ không hề sở hữu đạo đức hay trí tuệ ghê gớm nào. Khi chúng ta thuộc về số đông, hãy nhớ rằng số ít rất có thể đang cảm thấy bị chúng ta chèn ép, mà không có con đường nào để thoát ra được.
  • Vì cá nhân là nền tảng cốt lõi làm nên tập thể, nên cách thực chất và lâu bền nhất để xây dựng nên một tập thể tốt hơn là nuôi dưỡng nên những cá nhân tốt hơn. Mặt bằng phát triển chung của các cá nhân trong tập thể sẽ quyết định bản chất cơ chế hoạt động trong thực tế của tập thể, bất chấp cơ chế đó có được đặt tên như thế nào. Ở đây, mức độ “tốt” của tập thể được đánh giá bằng mức độ áp đặt trong việc điều hành tập thể, và mức độ “tốt” của cá nhân được đánh giá bằng mức độ áp đặt trong cách cá nhân đó đối xử với xung quanh và với bản thân.

Bàn về trẻ em

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết lấy ý tưởng từ cuốn sách “The Psychology of Freedom” của Peter R. Breggin.

1. Trẻ em nợ cha mẹ những gì?

Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.

Bài ca dao này nếu tôi nhớ không nhầm thì mọi trẻ em Việt Nam đều được dạy ngay từ bậc tiểu học. Diễn giải ra một cách đơn giản, nó nói rằng công ơn của cha mẹ đối với con cái rất to lớn nên con cái có nghĩa vụ đạo đức phải chăm sóc và thờ phụng cha mẹ. Để tiết kiệm thời gian, tôi xin nói toạc luôn: tôi không nghĩ như vậy. Cụ thể, tôi không nghĩ rằng con cái phải mang một nghĩa vụ đạo đức đối với cha mẹ chỉ vì lý do cha mẹ đã sinh ra và nuôi nấng con cái đến khi trưởng thành. Bạn có quyền im lặng đọc tiếp, hoặc đóng trang này bất cứ khi nào. Tôi không chịu trách nhiệm về bất cứ thiệt hại tinh thần nào phát sinh do việc đọc tiếp những dòng dưới đây.

Hãy thử tưởng tượng, bạn đang ngon giấc ngủ thì bỗng dưng bị một nhóm người ngoài hành tinh lôi tuột đến một thế giới hoàn toàn xa lạ. Bạn tỉnh dậy và thấy mình bị nhốt trong một cái lồng bằng xương thịt, vây quanh bởi những con người cao to gấp mấy lần bạn. Họ cho bạn ăn uống, chăm sóc các nhu cầu của bạn, dạy bạn những kỹ năng và hiểu biết của thế giới họ, nhưng đồng thời họ cũng sai khiến bạn, cấm đoán bạn, thậm chí sử dụng bạo lực với bạn. Nhưng bạn chấp nhận vì lờ mờ hiểu rằng bạn sẽ khó có thể sinh tồn được ở thế giới mới nếu như không có họ. Sau một thời gian, họ bảo với bạn rằng họ có công mang bạn đến thế giới này, giữ cho bạn sống đến ngày nay, và do đó bạn có nghĩa vụ phải nghe lời, kính trọng và phụng dưỡng họ suốt đời. Bạn sẽ cảm thấy thế nào?

Ví dụ so sánh mà tôi đưa ra có phần cực đoan và thiếu chuẩn xác, nhưng điều tôi muốn nói lên ở đây rất đơn giản: trẻ em không có quyền được lựa chọn việc sinh ra hay không, ở đâu, và bởi ai. Vì sao trẻ em lại được sinh ra? Phải chăng một ngày nào đó những đứa trẻ hiện lên trong giấc mơ của cha mẹ chúng và cầu xin được sinh ra trên đời? Phải chăng đứa trẻ tương lai sẽ được hỏi ý kiến trước xem có muốn được sinh ra hay không? Hay phải chăng, tất cả trẻ em đều bị cưỡng ép sinh ra từ những mong muốn đơn phương của người lớn? Ngày xưa, đa số trẻ em được sinh ra là để dùng làm lao động miễn phí trong gia đình. Ngày nay, phần đông trẻ em, nhất là ở các vùng đô thị, được sinh ra là để phục vụ nhu cầu tình cảm và quyền lực của cha mẹ các em. Về mặt đạo đức, chúng ta không có bất cứ nghĩa vụ gì đối với một quyết định mà chúng ta hoàn toàn không có tiếng nói. Và do đó, trẻ em không có nghĩa vụ phải mang ơn cha mẹ chúng chỉ vì đã được sinh ra trên đời.

Vậy còn công lao nuôi nấng chăm sóc thì sao? Quan điểm của tôi là đó là nghĩa vụ đạo đức mà cha mẹ phải thực hiện, là trách nhiệm tối thiểu đối với quyết định sinh ra con cái. Nếu như bạn không có đủ thu nhập để trả tiền xăng xe bảo dưỡng thì đừng mua ô tô. Tương tự nếu như bạn không sẵn sàng dành ra lượng tài sản vật chất và năng lượng tinh thần cần thiết để nuôi nấng con cái cho đến khi chúng có thể tự lập, thì đừng có sinh con. Chúng ta hẳn đều đồng ý rằng việc sinh con ra rồi không nuôi nấng tử tế là một việc làm vô trách nhiệm. Nhưng nếu như việc nuôi con đã là nghĩa vụ chúng ta tự tạo ra cho mình, thì cớ gì chúng ta lại còn muốn bắt trẻ em phải chịu ơn khi chúng ta thực hiện nghĩa vụ đạo đức đó? Nuôi con là một quyết định có trách nhiệm hay là một sự ban ơn? Đó là chưa kể, ai dám chắc rằng cái mà chúng ta tự cho là công ơn đó có thực sự được đánh giá cao trong mắt con cái hay không?

Trước khi mọi người nhao nhao lên đấu tố tôi là kẻ vô đạo đức, vô nhân tính, vô ơn bạc nghĩa nọ kia, tôi xin giải thích thêm thế này. Thứ nhất, bài viết này tôi dành chủ yếu cho các bậc cha mẹ trẻ hay cha mẹ tương lai, để mong rằng các bạn cư xử với con cái mình một cách nhân văn và rộng lượng hơn cái cách mà chúng ta vẫn đối xử với trẻ em từ trước đến nay. Tôi không viết bài này để xúi bẩy “giai cấp trẻ em toàn thế giới đoàn kết lại” nhằm chống đối cha mẹ. Trên thực tế, một đứa trẻ dù có suy nghĩ được những điều như trên và dám nói được ra, thì cũng nhẹ là bị trách móc hay chiến tranh lạnh, nặng thì có thể bị chửi mắng hay đánh đập. Do vậy nhìn từ phía những đứa trẻ còn phụ thuộc cha mẹ, việc “thờ mẹ kính cha” thường là một lựa chọn khôn ngoan hơn, đơn giản vì nó phục vụ tốt hơn cho lợi ích lâu dài của các em.

Thứ hai, quan trọng hơn, con cái không có nghĩa vụ đạo đức đối với cha mẹ không có nghĩa là con cái sẽ không tự mình nhận trách nhiệm kính trọng và phụng dưỡng cha mẹ. Dù muốn dù không, đối với đại đa số chúng ta cha mẹ vẫn là những người gần gũi nhất và có ảnh hưởng sâu đậm nhất đối với bản thân. Mười mấy năm chung sống, chăm sóc, khuyên bảo và yêu thương là quá đủ để tạo nên một mối quan hệ tình cảm mạnh mẽ ràng buộc con cái với cha mẹ. Con cái vẫn có thể, và tôi tin là phần đông vẫn sẽ tự lựa chọn việc “làm tròn chữ hiếu” ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, việc “có hiếu” hay không, và bằng cách nào, là hoàn toàn do những đứa con tự mình cảm nhận và quyết định, chứ không phải do sự tẩy não và áp lực từ bên ngoài. Còn nếu như sau cả chục năm mà chúng ta vẫn không thể tạo nên được một sợi dây tình cảm đủ bền chặt, thì có lẽ trước hết chúng ta nên tự nhìn lại xem mình đã xứng đáng với sự kính trọng và phụng dưỡng của con cái hay chưa.

2. Quyền làm người của trẻ em

Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc.

Hẳn người Việt Nam ai cũng biết câu nói trên nằm trong bản Tuyên ngôn độc lập của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ mà chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng trích dẫn. Và có lẽ khi đọc những dòng đó, ai cũng cảm thấy nó thật đúng đắn, thật chân lý, ai phản đối thì thật là kẻ vô đạo đức lắm lắm. Đúng thế, tất cả mọi người đều bình đẳng, chỉ trừ một vài ngoại lệ là bọn nô lệ, bọn da đen và bọn đàn bà. Đó là thực trạng của xã hội Mỹ sau khi giành được độc lập từ nước Anh. Đến nay, sự ngược đãi và bất công mà những giai cấp người này phải chịu phần lớn đã được công nhận và loại bỏ dần. Tuy nhiên, chúng ta vẫn còn bỏ sót một “ngoại lệ” khác nữa, đó là bọn trẻ con. Theo tôi, trẻ em có lẽ là giai cấp bị ngược đãi trầm trọng nhất trong xã hội loài người tự cổ chí kim. Lý do rất đơn giản: trong mỗi giai cấp bị ngược đãi hầu như bao giờ cũng có một bộ phận là trẻ em, và trẻ em thường phải chịu sự ngược đãi lớn hơn vì không có sức phản kháng.

Vậy cụ thể trong xã hội hiện nay trẻ em đang phải chịu sự ngược đãi như thế nào? Ngược đãi không nhất thiết phải là xâm phạm đến thể xác. Trẻ em ngày nay vẫn hàng ngày bị ngược đãi về tinh thần bằng việc bị tước đoạt tự do tư tưởng, bị cưỡng ép làm những việc mình không muốn, bị bôi nhọ và hạ thấp nhân phẩm,… Có bao nhiêu đứa trẻ đang hàng ngày bị người lớn áp đặt đủ thứ luật lệ tùy thích với danh nghĩa “đạo đức”, “truyền thống”, “gia phong” và “giáo dục”? Có bao nhiêu đứa trẻ bị bắt đến trường, bị bắt ngồi yên một chỗ, bị bắt học những thứ vô nghĩa, bị bắt làm những thứ vô nghĩa, dù cho các em không muốn? Có bao nhiêu đứa trẻ bị nói thẳng vào mặt là “ngu”, là “dốt”, là “hư đốn”, là “mất dạy” chỉ vì các em làm trái ý người lớn? Trong thực tế, cho đến tận ngày nay chỉ cần không đi quá đà thì mọi cha mẹ đều có thể dùng bạo lực thể chất và tinh thần để “dạy bảo” con cái mà không lo bị gắn mác “ngược đãi”.

Tại sao chúng ta có thể vừa rao giảng những điều đạo đức tốt đẹp, đồng thời lại vừa ngược đãi trẻ em? Sự mâu thuẫn đó có thể được lý giải tương tự như đối với những người nô lệ ngày trước : đó là trong đại đa số trường hợp, trẻ em không được coi là “người”, mà là một cái gì đó “dưới người” một chút. Điều đó được thể hiện qua sự phân biệt đối xử rõ ràng giữa trẻ em và người lớn: Chúng ta dễ dàng chấp nhận việc cha mẹ đánh đòn hoặc mắng mỏ con cái hơn nhiều so với việc người chồng đánh đập hay lăng mạ người vợ. Chúng ta có thể lên án một doanh nghiệp có hành vi bạo lực với người lao động, nhưng lại có thể ủng hộ hay thông cảm với việc giáo viên phạt đòn học sinh. Chúng ta chẳng ai rỗi hơi bắt một người lớn phải học nọ học kia, nhưng sẵn sàng cưỡng ép trẻ em phải đến trường để học thứ chúng ta muốn. Người lớn có thể đòi hỏi tự do và quyền lợi cho bản thân, trong khi nhiều đứa trẻ đến cả việc đáp ứng nhu cầu ăn/ngủ/mặc cũng không được theo ý mình.

Tại sao trẻ em lại không được coi “là người”? Đơn giản đó là vì các em khác chúng ta: các em yếu ớt hơn, kém hiểu biết hơn chúng ta. Và có lẽ đó cũng là lý do duy nhất cho việc chúng ta ngược đãi trẻ em: vì chúng ta có thể. Trẻ em là một trong số rất ít giai cấp người gần như hoàn toàn không có khả năng tự bảo vệ mình cả về mặt thể xác lẫn tinh thần. Các em bị vây quanh bởi những con người cao to hơn các em, khỏe mạnh hơn các em. Cuộc sống của các em phụ thuộc vào họ. Bản năng khiến các em khao khát sự yêu thương và công nhận từ họ. Và chúng ta lợi dụng điều đó. Chúng ta đánh đập, chửi mắng, cưỡng ép trẻ em vì biết rằng các em không thể, và không dám phản ứng lại, cả vì sợ hãi, cả vì bất lực, và cả vì để bảo vệ chính sự sống của mình. Chúng ta chỉ ngừng ngược đãi trẻ em khi các em trở nên khỏe mạnh hơn chúng ta, độc lập khỏi chúng ta cả về tài chính và tinh thần. Tức là chúng ta chỉ dừng lại khi chúng ta biết rằng các em không còn sợ chúng ta nữa, và ngược lại chúng ta biết sợ sự phản kháng từ phía các em.

Đó có phải là một cách suy nghĩ có đạo đức hay không? Chúng ta nên nhớ rằng, trẻ em không lựa chọn việc sinh ra trong một cơ thể và tâm hồn non nớt yếu đuối, mà là chúng ta tạo ra trẻ em như vậy. Tại sao một người bị thần kinh ngớ ngẩn thì nhận được sự cảm thương của xã hội, còn sự yếu ớt của trẻ em thì lại trở thành cái cớ để khinh thị và ngược đãi? Nếu nói rằng trẻ em không làm ra của cải và phải phụ thuộc vào xung quanh, vậy thì một người tàn tật không thể lao động có xứng được coi là con người hay không? Có thể là do tôi lười suy nghĩ hay có sẵn thiên kiến, nhưng cá nhân tôi không thể tìm ra được một lý do đạo đức nào cho việc xếp trẻ em đứng dưới người lớn trong tư cách một con người. Mọi trẻ em đều là con người, với đầy đủ quyền được sống, quyền tự do, và quyền mưu cầu hạnh phúc. Và chúng ta có nghĩa vụ đạo đức phải đối xử tương xứng với các em, ít ra là chừng nào chính chúng ta còn đòi hỏi cũng những quyền lợi đó cho bản thân mình.

3. Chưa biết suy nghĩ, thế thì sao?

Ở đây tôi muốn đào sâu hơn vào một trong những lý do phổ biến nhất mà người lớn, đặc biệt là các bậc cha mẹ, thường đưa ra để phớt lờ và coi thường ý kiến của trẻ em, và nhiều khi là áp đặt ý kiến của mình. Đó là vì trẻ em “chưa biết nghĩ”, “chưa đủ chín chắn” hay thậm chí là “vô tư”. Khoan nói đến chuyện trẻ em có thực sự “vô tư”, “thiếu suy nghĩ” hay không, tôi chỉ muốn hỏi một câu muôn thuở: thế thì sao? Tại sao việc trẻ em chưa đủ khả năng suy nghĩ lại trở thành lý do để tước đi quyền tự do suy nghĩ và định đoạt của các em?

Nếu chúng ta cho rằng làm như thế là vì lợi ích của trẻ em, thì điều đó cũng tương tự với việc đánh gãy chân ai đó để người đó không bước nổi ra khỏi nhà và như vậy sẽ được an toàn. Quyền tự do suy nghĩ và tự định đoạt đối với bản thân là một trong những quyền lợi cơ bản và tối thượng của mọi con người, không cứ gì là trẻ em. Hành vi tước đoạt quyền tự do tư tưởng tương đương với việc hủy hoại nhân cách và chà đạp lên quyền làm người của đối phương. Việc cảm thấy bị tước đoạt tự do có tác động tiêu cực nặng nề, trực tiếp và lâu dài về mặt tinh thần, đặc biệt là đối với trẻ em. Nếu một người tự cho rằng mình không cho trẻ em quyền tự định đoạt là vì lợi ích của các em, thì tôi nghĩ rằng hoặc người đó có cái nhìn lệch lạc về con người, hoặc đơn giản người đó thực chất chỉ muốn phục vụ lợi ích của bản thân mà thôi.

Nếu chúng ta cho rằng phải đợi đến khi trẻ em “biết suy nghĩ chín chắn” rồi mới nên để các em được tự mình suy nghĩ, thì chúng ta cũng nên yêu cầu tất cả mọi người phải biết nấu cỗ Tết rồi mới được vào bếp, biết may áo dài rồi mới được đụng đến kim chỉ, và biết đua xe mô tô rồi mới được tập xe đạp. Trẻ em không phải cứ đến tuổi là đùng một cái biết suy nghĩ “như người lớn”. Như mọi kỹ năng khác, việc cân nhắc, ra quyết định, và chịu trách nhiệm về quyết định của bản thân là một năng lực cần phải được xây đắp bằng kinh nghiệm thực tiễn. Trẻ em cần được để cho tự do suy nghĩ và định đoạt những vấn đề của bản thân, và vấp ngã nếu sai lầm, vì đó là cách duy nhất để xây dựng nên bản lĩnh sống của các em. Việc “bảo vệ” trẻ em bằng cách ngăn cản các em tự định đoạt những vấn đề của bản thân là một vòng xoáy tiêu cực: chúng ta càng ngăn cản các em tự quyết, các em càng thiếu kinh nghiệm và năng lực tự quyết, và chúng ta không thể bảo vệ các em cả đời được.

Và cuối cùng, tôi tin rằng không có một đứa trẻ nào thực sự “vô tư” cả. Đó chỉ là sự đánh giá một chiều từ tiêu chuẩn và góc nhìn của người lớn. Từ khi mới sinh ra cho đến khi trưởng thành, mọi đứa trẻ đều sống như một người lớn, tức là có những giây phút bông đùa vô tư lự, và có những giây phút hoàn toàn nghiêm túc. Một đứa trẻ bắt chước những động tác siêu nhân một cách vụng về không phải là đang đùa giỡn, mà thực sự tin rằng mình đang làm giống hệt trên phim, rằng trông mình đang rất “oách”. Một đứa trẻ nói rằng sau này muốn trở thành bác sĩ hay bộ đội không phải là đang mơ mộng ngây thơ, mà đó là một mong muốn có suy nghĩ, dù là có thể đơn giản so với người lớn. Những đứa trẻ đó khi lớn lên có thể sẽ thay đổi suy nghĩ, và có thể sẽ cảm thấy xấu hổ hay hối hận về những việc mình đã nói hay làm, nhưng đó là chuyện của tương lai xa xôi sau này. Tại thởi điểm quyết định, rất có thể các em hoàn toàn nghiêm túc, và điều đó nên được tôn trọng.

4. Đối xử với trẻ em thế nào?

Vậy, người lớn chúng ta nên đối xử với trẻ em như thế nào? Câu trả lời rất đơn giản: như đối với bất cứ con người nào khác, không hơn, không kém. Điều đó có nghĩa là về nguyên tắc chúng ta không được quyền ngăn cản trẻ em hưởng thụ những quyền lợi mà mọi người khác được hưởng, cũng như không nên che chở trẻ em khỏi những trách nhiệm mà mọi người khác phải gánh vác. Đứng trên phương diện cá nhân, về cơ bản điều đó có nghĩa là chúng ta cần phải tôn trọng nhân phẩm và quyền tự quyết của trẻ em trong mọi hoàn cảnh, và để cho trẻ em chịu trách nhiệm nhiều hơn về cuộc sống của bản thân, từ những việc nhỏ nhặt như ăn/mặc/ngủ, cho đến việc học tập, lao động, và nhất là khắc phục những sai lầm của bản thân.

Có thể sẽ có người lo lắng rằng tôn trọng tự do của trẻ em là nuông chiều thái quá. Tôi không nghĩ là như vậy. Tôn trọng tự do của trẻ em không có nghĩa là chúng ta phải làm theo mọi điều trẻ em muốn. Chúng ta cũng là con người và có quyền tự do của chúng ta, và do đó chúng ta có quyền không làm những gì mình không muốn, miễn là điều đó không đi ngược lại với nghĩa vụ đạo đức của bản thân. Đối với các bậc cha mẹ, nghĩa vụ đạo đức đó là việc đảm bảo những nhu cầu vật chất và tinh thần tối thiểu để đứa con có thể sống và trưởng thành một cách khỏe mạnh. Những nhu cầu tối thiểu đó bao gồm một chỗ ở, các nhu yếu phẩm, sự bảo vệ trước đe dọa bên ngoài, và một tình yêu thường xuyên và vô điều kiện. Chúng ta không cần phải mua cho trẻ em những thiết bị hay đồ chơi đắt tiền nếu không muốn. Nhưng ngược lại chúng ta cũng không có quyền ngăn cấm trẻ em tự mình có được những thứ đó chỉ vì chúng ta không muốn cho các em sở hữu chúng.

Vậy khi nào thì người lớn “được quyền” có hành vi cưỡng chế đối với trẻ em? Cá nhân tôi cho rằng một hành vi như vậy chỉ được chấp nhận trong trường hợp an toàn tính mạng và sức khỏe của đứa trẻ hoặc của một ai đó khác đang bị đe dọa một cách trực tiếp và rõ ràng, ví dụ như khi đứa trẻ đùa nghịch với điện hay dao kéo. Điều đó có nghĩa là việc một đứa trẻ không chịu ăn hết khẩu phần hay thậm chí là nhịn đói một vài bữa không phải là lý do chính đáng để chúng ta bắt ép đứa trẻ đó phải ăn dù nó không muốn. Thêm vào đó, kể cả khi chúng ta có lý do chính đáng để cưỡng chế trẻ em, chúng ta cũng nên ý thức được rằng đó là một hành vi tuy cần phải làm, nhưng vẫn là vi phạm đến nhân phẩm và tự do của các em, và do đó nên được thực hiện với một sự giải thích rõ ràng và thái độ cảm thông. Tất cả những điều này cũng là cách mà chúng ta nên ứng xử với bất kỳ con người nào khác, chứ không phải là một sự đối xử đặc biệt dành cho trẻ em.


Nếu như có ai cảm thấy những điều tôi viết ra ở đây tước đi quá nhiều, nếu không phải là toàn bộ, quyền lực của cha mẹ với con cái, thì tôi xin nhắc lại một lần nữa: trẻ em không có bất kỳ một nghĩa vụ đạo đức nào đối với bất kỳ ai chỉ vì mình đã được sinh ra trên đời, và do đó ít nhất là trên phương diện đạo đức, cha mẹ hay xã hội đều không hề có một quyền lực nào đối với trẻ em cả. Nói rộng ra, không ai có nghĩa vụ đạo đức phải tuân thủ theo bất kỳ một sự áp đặt nào từ bên ngoài, trừ khi là do sự lựa chọn tự do của chính người đó, bất kể sự áp đặt đó có là “truyền thống”, “thuần phong mỹ tục”, hay thậm chí là cả pháp luật. Tất nhiên điều đó cũng có nghĩa là các bạn hoàn toàn có quyền phớt lờ những điều tôi viết và đối xử với con cái theo cách mà các bạn muốn. Vì xét cho cùng, tôi chẳng thể chịu trách nhiệm thay cho các bạn về cuộc sống của các con bạn sau này được.

Khi chúng ta xung đột

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết lấy ý tưởng từ cuốn sách “Choice Theory: A new psychology of freedom” của William Glasser và “Getting to Yes: Negotiating an agreement without giving in” của Roger Fisher, William Ury.

Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường xuyên phải đối mặt với đủ mọi loại xung đột từ lớn cho đến nhỏ với những người từ thân thiết, quen biết, cho đến hoàn toàn lạ mặt. Việc có xử lý được những xung đột này một cách suôn sẻ hay không ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng cuộc sống và hạnh phúc cá nhân của chúng ta. Có thể nói, kỹ năng xử lý xung đột là một kỹ năng thiết yếu của mỗi cá nhân sống trong xã hội con người. Dưới đây tôi muốn chia sẻ một số suy nghĩ của bản thân về vấn đề này.


1. Xung đột ở khắp mọi nơi

Xung đột xảy ra giữa hai hoặc nhiều bên khi niềm tin hoặc hành vi của một bên không được chấp nhận hoặc gặp phải sự chống đối bởi một hoặc nhiều bên còn lại (chôm chỉa từ Wikipedia). Xung đột có thể có nguyên nhân từ sự trùng lặp phạm vi của lợi ích, hoặc từ sự xung khắc về tư tưởng. Xung đột có thể có yếu tố bạo lực, mà cũng có thể là phi bạo lực thông qua các phương tiện xã hội thông thường. Xung đột có thể xảy ra trên phạm vi thế giới, quốc gia , cộng đồng, giữa cá nhân với nhau, hay thậm chí là bên trong nội tâm mỗi cá nhân. Xung đột là một hiện tượng rất thường thấy trong xã hội con người. Chưa nói đến những xung đột hiển hiện như xung đột sắc tộc hay xung đột quốc gia, xung đột hiện hữu ngay xung quanh chúng ta: không được trộm cướp → cứ trộm cướp → xung đột, không được ăn thịt chó → cứ thích ăn thịt chó → xung đột, mẹ muốn con ăn cơm → con không muốn ăn cơm → xung đột,… Có thể nói rằng ở đâu có con người chung sống ở đó sẽ có xung đột.

Một đặc điểm nhận dạng dễ thấy của xung đột là khi một bên A muốn một bên B làm điều gì đó mà bên B không muốn làm. Khi đó, bên A đứng trước ba lựa chọn: 1. sử dụng các biện pháp cưỡng ép để khiến cho đối phương làm theo ý mình bất kể đối phương có đồng ý hay không, 2. sử dụng các biện pháp ôn hòa để cùng đi đến một kết quả mà cả hai bên đều có thể chấp nhận được, và 3. từ bỏ mong muốn của bản thân. Nhìn vào thực trạng của xã hội con người ngày nay, chúng ta hẳn không khó nhận ra lựa chọn nào đang được sử dụng nhiều nhất. Là một loài động vật mang tính xã hội cao, hạnh phúc và thịnh vượng của mỗi cá thể con người phụ thuộc rất nhiều vào những người xung quanh. Do vậy, việc một người mong muốn, yêu cầu và đi đến là bắt buộc người xung quanh hành động và suy nghĩ theo ý muốn của bản thân là một điều dễ hiểu. Tuy nhiên, lựa chọn đó có thực sự phục vụ tốt nhất cho lợi ích lâu dài và sâu xa của mỗi chúng ta hay không?

2. Quyền lực đến từ đâu

Tạm gác lại vấn đề xung đột, chúng ta hãy thử suy nghĩ về khái niệm “quyền lực”. Theo quan niệm của tôi, quyền lực của một con người là khả năng khiến cho người khác làm theo ý muốn của mình, bất kể là bằng phương pháp nào. Nhà nước khiến người dân làm theo ý mình bằng hệ thống pháp luật, tuyên truyền và giáo dục, đó là quyền lực. Kẻ cướp khiến nạn nhân làm theo ý mình bằng đe dọa vũ lực, đó là quyền lực. Người thông thái khiến người khác làm theo ý mình bằng lý lẽ và nhân cách, đó là quyền lực. Trẻ con khiến người lớn làm theo ý mình bằng sự đáng yêu, đó là quyền lực. Người có địa vị chính trị, kinh tế hoặc xã hội cao hơn thường có nhiều quyền lực hơn, nhưng người ở địa vị thấp hơn vẫn có thể có quyền lực của riêng mình. Giữa hai bên, việc mỗi bên đều có quyền lực nhất định đối với bên còn lại là việc bình thường và rất dễ gặp.

Nhiều người thường nghĩ rằng quyền lực của một người nằm ở bản thân người đó hoặc ở vị trí của người đó trong xã hội, trong hệ thống,… Nếu quả thực là như vậy, thì vì sao cùng một hệ thống pháp luật có người phạm tội có người không? Vì sao có lúc cha mẹ nói thì con nghe mà có lúc thì không? Đó là vì quyền lực của một người không do người đó kiểm soát, mà nằm ở những người xung quanh. Chúng ta không thể điều khiển người khác làm theo ý mình. Chúng ta chỉ có thể đưa ra yêu cầu và thúc đẩy người khác lựa chọn làm theo ý mình mà thôi. Chỉ cần đối phương lựa chọn không làm theo ý chúng ta nữa, thì quyền lực của chúng ta cũng biến mất, bất kể chúng ta có vũ lực, địa vị, lý lẽ, nhân cách hay quan hệ như thế nào. Điều này có thể thấy rõ nhất trong các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, cũng như khi con cái chống đối cha mẹ.

3. Cái giá của chiến thắng

Trở lại vấn đề chính, trong một xung đột thường ai cũng muốn giành lấy phần thắng tuyệt đối về mình. Nhưng một chiến thắng tuyệt đối không phải bao giờ cũng mang lại lợi ích lớn nhất cho kẻ thắng cuộc, và thậm chí còn có thể ẩn chứa nhiều thiệt hại vô hình và rủi ro về sau. Trừ khi một bên tiêu diệt hoàn toàn bên còn lại, một chiến thắng càng triệt để và áp đảo càng có khả năng để lại thương tích sâu sắc cho người thua cuộc, từ đó dẫn đến sự thù hằn cũng như phản kháng ngấm ngầm kéo dài sau khi xung đột đã đi qua. Đó là chưa kể việc mất mát những lợi ích tiềm năng đáng lẽ có thể đạt được nếu như cả hai bên có thể cùng bàn bạc để đi đến thỏa hiệp và hợp tác trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau. Thêm vào đó, trong nhiều trường hợp cả hai bên bị lôi cuốn theo xung đột mà không ý thức được bản thân mình thực sự muốn đạt được điều gì. Do đó nhiều khi chiến thắng chỉ là một thứ trống rỗng và không giải quyết được những nhu cầu sâu xa của kẻ thắng cuộc.

Chúng ta hãy thử lấy ví dụ về xung đột giữa xã hội với một người phạm tội. Từ những gì tôi quan sát được, đa số mọi người có cùng một phản ứng trước một tội phạm đã bị bắt: phạt nặng vào, bỏ tù nó đi, 3 năm ít quá 10 năm luôn cho bõ,… Tôi không phủ nhận giá trị của luật pháp và hình phạt, cái tôi muốn nói đến là thái độ muốn dồn kẻ thua cuộc vào đường cùng của nhiều người trong xã hội. Chúng ta nên nhớ rằng một người có đi tù thì vẫn là một thành viên xã hội, và sẽ đến lúc họ trở lại cộng đồng. Khi đó, chúng ta muốn nhận lại một con người có mong muốn hoàn lương và tái hòa nhập xã hội, hay là một con người mang trong lòng sự hận thù đối với cái xã hội đã dẫm đạp mình xuống đáy sâu? Một hệ thống công lý sử dụng các hình phạt nặng nề, hoạt động dựa trên sự sợ hãi với mục đích trả thù và răn đe có thể sẽ khiến ít người phạm tội hơn, nhưng chắc chắn sẽ tạo nên nhiều kẻ phạm tội nguy hiểm và bất trị hơn, một khi quyền lực đến từ sự sợ hãi đã mất đi tác dụng.

Đó là chưa kể, trong thời đại ngày nay đại đa số những xung đột mà chúng ta gặp phải hàng ngày thường là với những người có mối quan hệ tương đối gần gũi với chúng ta: vợ chồng, con cái, người thân, bạn bè, học sinh,… Như đã nói ở trên, chúng ta chỉ thực sự có quyền và có khả năng điều khiển hoàn toàn hành động và suy nghĩ của duy nhất một người, đó là chính bản thân mình. Khi một người có quan hệ gần gũi với chúng ta chấp nhận đầu hàng để kết thúc xung đột, điều đó không có nghĩa là chúng ta đã điều khiển được họ, mà là họ đã lựa chọn việc hy sinh tự do của bản thân để gìn giữ mối quan hệ giữa hai người. Nói cách khác, chúng ta đã đem mối quan hệ giữa hai người ra làm con tin để chiến thắng. Điều trái khoáy là càng những người gần gũi với chúng ta, chúng ta càng có xu hướng cho rằng họ là vật sở hữu của bản thân và do đó chúng ta có quyền sử dụng mối quan hệ giữa chúng ta với họ để điều khiển họ làm theo ý mình. Điều này có thể thấy rõ nhất ở mối quan hệ giữa bố mẹ với con cái và vợ chồng với nhau.

Nhưng một chiến thắng trong những xung đột như vậy có thể đem lại những hậu quả gì? Sự tự chủ trong suy nghĩ là nền tảng then chốt làm nên nhân cách con người. Việc bị cướp mất quyền tự chủ thông qua việc bị bắt làm một điều mình không muốn là một đòn đánh rất nặng vào tâm lý của nạn nhân, nặng hơn rất nhiều những gì người ngoài có thể thấy được. Để giảm thiểu thiệt hại tinh thần, người đó có thể phản ứng bằng cách 1. tự triệt tiêu đi quyền tự chủ và tự do của bản thân, phản ứng thường thấy ở những người yếu thế như trẻ nhỏ, hoặc 2. tìm cách giảm bớt quyền lực của mối quan hệ đang bị lợi dụng trong thế giới nội tâm của mình. Điều đó có nghĩa là, mỗi khi chúng ta bắt ép một người làm một điều họ thực sự không muốn, thì tức là chúng ta đang bào mòn nhân cách của họ, hoặc bào mòn mối quan hệ giữa họ với chúng ta, hoặc là cả hai.

Một người, một khi đã tự mình từ bỏ tự do tư tưởng, sẽ chôn sâu nhân cách thực xuống đáy tâm hồn và sống bằng một nhân cách giả tạo như một con rối, để tránh cho bản thân phải nhận thêm thương tổn từ trách nhiệm với hành động và suy nghĩ của chính mình. Một nhân cách giả tạo sẽ không bao giờ có thể phát huy hết được những năng lực và sự sáng tạo tiềm tàng của mỗi con người. Một người sống bằng nhân cách giả tạo sẽ khó có thể tìm thấy được hạnh phúc và sự thỏa mãn thực sự với cuộc sống, và sẽ không cảm thấy có trách nhiệm với cuộc đời của chính mình, chừng nào người đó còn chưa được sống đúng với nhân cách thực của bản thân, chưa được “trở lại làm người”. Nhìn theo một cách nào đó, khi chúng ta bắt con cái làm gì đó và chúng chống đối lại, thì chúng ta nên vui mừng, vì điều đó nghĩa là chúng vẫn còn giữ được nhân cách của riêng mình, vẫn còn muốn đấu tranh để bảo vệ quyền tự chủ, và vẫn đang sống như một con người đúng nghĩa.

Nếu như người thua cuộc trong xung đột quyết định không từ bỏ quyền tự chủ của bản thân, thì họ thường sẽ tìm cách đẩy dần kẻ thắng cuộc ra khỏi thế giới nội tâm nhằm hạn chế quyền lực về mặt tinh thần của người đó đối với mình. Đó là lý do vì sao đối với nhiều người, chúng ta càng tìm cách cưỡng ép và điều khiển họ thì họ lại dường như càng rời xa khỏi tầm kiểm soát của chúng ta. Chúng ta có thể vẫn giữ được quyền lực đối với họ bằng vũ lực hay lợi ích vật chất, nhưng thứ quyền lực quan trọng nhất, thứ quyền lực mà đối phương tự nguyện giao cho chúng ta – quyền lực đến từ tình cảm con người, thì sẽ nhanh chóng biến mất. Chuyện những người con tốt nghiệp xong đem bằng về ném trả cha mẹ, hay đơn giản hơn là những đứa trẻ “bất trị” mà chúng ta hay gọi là “nhờn”, là minh chứng rõ ràng cho sự sụp đổ của quyền lực cha mẹ khi thiếu đi sợi dây gắn kết về mặt tình cảm.

4. Con đường trung đạo

Đến đây có lẽ sẽ có người muốn hỏi tôi rằng: Thế anh có phương pháp nào hay hơn không? Tôi sẽ trả lời lại rằng: Cái bạn thực sự muốn biết là gì vậy? Có phải bạn muốn biết một phương pháp để chiến thắng trong mọi xung đột, để bắt tất cả các đối thủ phải khuất phục, mà không cần phải chịu một hệ quả tiêu cực nào từ chiến thắng đó? Nếu là như vậy thì e rằng tôi không thể giúp gì được cho bạn, và tôi tin là sẽ chẳng có ai làm được điều đó. Nhưng nếu bạn thực lòng muốn giải quyết các xung đột một cách ôn hòa sao cho có thể đem lại hạnh phúc và những gì tốt đẹp nhất cho bản thân và cả những người bạn yêu quý, thì tôi nghĩ là những điều dưới đây có thể sẽ có ích.

Đầu tiên, khi xảy ra xung đột, trước khi tung ra những đòn tấn công cả bằng vật chất và tâm lý, chúng ta nên dành thời gian để suy nghĩ kỹ xem thực sự bản thân chúng ta đang muốn cái gì. Phần đông mọi người khi đưa ra một yêu sách không nghĩ xem thực sự tại sao mình lại muốn điều đó. Một yêu sách thường chỉ là một phương tiện để thỏa mãn một mong muốn sâu xa nào đó. Chúng ta cảm nhận thấy một vấn đề, và trong vô thức nghĩ ra một cách mà chúng ta cho là có thể giải quyết vấn đề đó, đưa nó thành yêu sách, và rồi quên bẵng đi luôn vấn đề gốc là gì mà chỉ chăm chăm vào việc đòi hỏi đối phương thực hiện yêu sách cụ thể ấy. Kết quả là nhiều khi bắt được đối phương thực hiện yêu sách xong, chúng ta mới nhận ra rằng mong muốn sâu xa của mình vẫn chẳng hề được thỏa mãn, trong khi đó rất có thể cả chúng ta và đối phương, cũng như cả mối quan hệ giữa hai bên, đều đã phải chịu những thiệt hại không nhỏ.

Không chỉ có vậy, việc tìm hiểu và nắm được những nhu cầu và lợi ích đứng đằng sau sự kháng cự từ phía đối phương cũng quan trọng không kém. Có thể họ muốn bảo vệ một lợi ích cốt lõi nào đó đang bị chúng ta đe dọa. Nhưng cũng rất có thể là cách đặt vấn đề của chúng ta khiến cho họ cảm thấy không hề có chút tiếng nói hay quyền lựa chọn nào, và họ chỉ muốn bảo vệ tự do và nhân cách của bản thân. Một khi đã nắm được những nhu cầu sâu xa thực chất của cả đối phương lẫn chính mình, chúng ta có thể tìm ra được những cách tiếp cận và phương án mới nhằm giải quyết nhu cầu của bản thân mà vẫn tôn trọng những nhu cầu và lợi ích sâu xa của đối phương, thay vì tìm cách bắt ép đối phương chấp nhận yêu sách của mình. Đạo Phật dạy rằng, trong một cuộc xung đột, đừng tìm cách triệt hạ đối phương, cũng đừng để đối phương triệt hạ, mà hãy tìm ra con đường đi mới ở giữa hai con đường cực đoan đó, tức là con đường “trung đạo”, để giải quyết vấn đề.

Một ví dụ là trong cuộc sống gia đình, có những khi người phụ nữ muốn người đàn ông làm việc này việc kia, khi thì rửa bát, khi thì nấu cơm, khi thì chăm con. Có những khi người đàn ông vui vẻ đồng ý, có những khi họ tìm cách trốn tránh và thoái thác, thế là xung đột nổ ra. Nhưng từ những gì tôi cảm nhận được, vấn đề cốt lõi thường không phải ở việc ai làm việc gì và làm bao nhiêu, mà nằm ở mối quan hệ tình cảm giữa hai người: có thể người phụ nữ cảm thấy cô đơn, thiếu sự chia sẻ, thiếu sự yêu thương, khiến cho công việc nội trợ vốn có thể rất vui vẻ buổi ban đầu trở nên ngày một nặng nề và khó chịu hơn. Người đàn ông cũng có thể có những lý do của riêng mình để từ chối việc nội trợ, dù lý do đó có thể chỉ là sự tự ái đàn ông, nhưng nó vẫn có sức nặng nhất định đối với suy nghĩ của họ. Điểm quan trọng là một khi đã xác định được rõ vấn đề, xung đột có thể được giải quyết bằng nhiều cách khác thay vì cãi cọ xem ai phải làm việc gì trong nhà: người đàn ông có thể đơn giản là trò chuyện nhiều hơn, bày tỏ sự quan tâm và yêu thương nhiều hơn đến người phụ nữ ở một khía cạnh khác, với những phương thức khác.

5. Chuyện nào ra chuyện nấy

Khi đứng trước một vấn đề gì đó trong công việc và cuộc sống, con người có thể suy nghĩ theo hai hướng: 1. mình có thể làm gì để giải quyết vấn đề, tạm gọi là “hướng bản thân”, và 2. người khác có thể làm gì để giải quyết vấn đề, tạm gọi là “hướng đối phương”. Trong đó, hướng bản thân là hướng suy nghĩ tích cực và tự chủ, còn hướng đối phương là hướng suy nghĩ tiêu cực và phụ thuộc. Sai lầm lớn nhất của rất nhiều người trong xử lý xung đột là chỉ chăm chăm vào việc đòi hỏi đối phương phải làm cái này cái kia để giải quyết vấn đề, mà gần như quên bẵng đi việc suy nghĩ xem mình có thể/nên/cần/phải làm gì. Khi cả hai bên trong một cuộc xung đột đều bị cuốn vào suy nghĩ hướng đối phương, thì cuộc xung đột đó sẽ nhanh chóng sa lầy và trở thành một cuộc chiến tranh đổ lỗi qua lại. Tình hình sẽ trầm trọng hơn nữa nếu như mỗi bên lại lấy việc đối phương nhượng bộ làm điều kiện tiên quyết cho bất cứ sự nhượng bộ nào từ phía mình.

Tại sao tôi lại nói suy nghĩ “hướng đối phương” là tiêu cực và phụ thuộc? Việc giải quyết tốt đẹp một xung đột, nhất là với một người gần gũi với chúng ta, có ý nghĩa rất lớn đối với hạnh phúc của mỗi người. Nếu như chúng ta cho rằng xung đột chỉ có thể được giải quyết khi đối phương nhượng bộ, thì cũng tức là vô hình trung chúng ta đã giao quyền định đoạt hạnh phúc của bản thân cho người khác. Thêm vào đó, như đã nói ở trên chúng ta chỉ có thể điều khiển hoàn toàn được suy nghĩ và hành động của bản thân chứ không của ai khác, do vậy việc yêu cầu người khác hành động thay vì tự mình hành động, nhìn qua thì có vẻ như là một lựa chọn dễ dàng hơn, nhưng thực chất lại khó khăn hơn, kém hiệu quả hơn, và nhiều khi là bất khả thi.

Nhiều người hay cho rằng “người kia có lỗi, cớ gì tôi phải làm nọ làm kia”. Lỗi thuộc về ai không quan trọng, quan trọng là xung đột là một vấn đề trong cuộc sống của chúng ta, và chúng ta có thực sự muốn giải quyết nó hay không. Tất nhiên chúng ta có thể gửi tín hiệu đến đối phương để cho đối phương biết mong muốn của mình, nhưng song song với đó chúng ta cũng có thể tự mình hành động một cách độc lập để thực hiện mong muốn ấy. Đối phương có chấp nhận thực hiện mong muốn của chúng ta hay không là chuyện của đối phương, còn việc tìm cách thỏa mãn mong muốn của bản thân là chuyện của chúng ta. Chuyện nào phải ra chuyện nấy. Chúng ta cần tôn trọng tự do lựa chọn và quyền tự chủ của đối phương, nhưng đồng thời cũng phải nắm lấy quyền kiểm soát cuộc đời và hạnh phúc của bản thân. Đừng tự biến mình trở thành nạn nhân của bất cứ ai khác, nhưng cũng đừng biến người khác thành nạn nhân của mình.

Trong công việc với tư cách người quản lý hệ thống CNTT của công ty, hàng ngày tôi phải đối mặt với đủ kiểu thao tác vi phạm quy định, hay đơn giản là trái với ý đồ thiết kế, từ phía người dùng hệ thống. Mỗi lần như vậy tôi có thể lựa chọn việc nhắc nhở và yêu cầu người dùng phải chú ý, phải làm đúng thế này thế kia. Nhưng từ kinh nghiệm thực tế tôi hiểu rằng dù vô tình hay cố ý, những thao tác như vậy sẽ không bao giờ biến mất, và công sức nhắc nhở của tôi sẽ chỉ là công cốc: tôi đang chiến đấu với mấy trăm cái đầu có thể lơ đễnh bất cứ lúc nào. Tôi vẫn có thể nhắc nhở, nhưng đồng thời tôi sẽ lựa chọn tập trung hơn vào việc tạo nên những hệ thống mà người dùng có muốn cũng không thể thao tác sai được. Đối với những kỹ sư CNTT chuyên nghiệp thì điều đó gần như được xem như một yêu cầu hiển nhiên. Tôi tin rằng chúng ta hoàn toàn có thể áp dụng lối suy nghĩ tương tự vào việc xử lý tất cả những xung đột khác, đặc biệt là với những người gần gũi với mình.

6. Lựa chọn thứ ba

Tôi xin nhắc lại một lần nữa: chúng ta chỉ có thể điều khiển được hành động và suy nghĩ của chính mình chứ không của ai khác. Trong một cuộc xung đột, nếu như đối phương đã nhất quyết không nhượng bộ, các biện pháp ôn hòa đã thất bại, thì chúng ta nên hiểu rằng việc muốn đối phương làm theo ý mình là điều không thể. Nếu như tư cách làm người hay các nguyên tắc đạo đức cốt lõi của chúng ta đang bị đe dọa, thì việc đấu tranh đến cùng bằng mọi giá thường là điều cần thiết và nên làm. Nhưng đối với đại đa số các xung đột hàng ngày khác, việc cố bám lấy một mong muốn bất khả thi sẽ chỉ khiến cho chúng ta thêm tuyệt vọng và khổ sở, hay tệ hơn là bắt đầu sử dụng đến những biện pháp cực đoan và vũ lực hơn. Thay vào đó, chúng ta hãy nắm giữ quyền tự chủ cuộc sống của mình bằng cách lựa chọn việc chấp nhận từ bỏ yêu sách, và tự tách mình khỏi tầm ảnh hưởng của đối phương nếu cần thiết, thay vì tiếp tục sa lầy trong một cuộc xung đột vô nghĩa.

Trong những mối quan hệ với những người gần gũi thân thiết, rộng ra là những người mà chúng ta không dễ gì cắt đứt được sợi dây liên hệ, ví dụ như giữa cha mẹ với con cái hoặc giữa xã hội với một thành viên trong xã hội, việc chấp nhận chung sống với sự khác biệt càng quan trọng hơn. Nếu như chúng ta thường xuyên sử dụng những biện pháp cưỡng ép và kiểm soát vi phạm vào tự do và nhân cách của đối phương, rất có thể chúng ta sẽ triệt tiêu đi một thứ còn quan trọng hơn sự phục tùng, đó là mối quan hệ tình cảm giữa con người với nhau. Tình cảm con người mới là thứ giúp cho xã hội, cộng đồng và gia đình trở nên gắn kết, và là cột chống tạo nên sự ổn định của tâm lý con người. Kẻ tội phạm nguy hiểm nhất là kẻ đã mất niềm tin vào tình cảm con người. Bạn muốn một đứa con ngỗ nghịch sống một mình một kiểu nhưng vẫn còn tôn trọng và yêu quý bạn trong lòng, hay bạn muốn một đứa trẻ nói gì cũng gật đầu nhưng từ lâu đã không còn coi bạn là cha mẹ nữa?

Đối với đa số chúng ta, việc chấp nhận thua cuộc và từ bỏ yêu sách trong một cuộc xung đột là một điều rất khó khăn. Có lẽ một phần lý do chính là vì điều đó khiến cho chúng ta cảm thấy mình mất khả năng kiểm soát cuộc sống của bản thân khi thấy một thứ đáng lẽ phải diễn ra theo ý mình thì thực tế lại không được như vậy. Tạm không nói về chuyện cái “đáng lẽ” đó có căn cứ gì hay không, nếu như chúng ta biết chấp nhận rằng có rất nhiều thứ mình không kiểm soát được, và không nên kiểm soát, thì chúng ta sẽ có thể bớt đi rất nhiều gánh nặng vô ích cho bản thân, cũng như có thể dành nhiều thời gian, sự chú ý cũng như công sức cho những việc khác chúng ta thực sự có thể kiểm soát thành công để đem lại hạnh phúc cho mình. Khi trên bước đường đi có một tảng đá lớn chặn đường, chúng ta có thể đi vòng tránh hoặc tìm con đường khác, cớ gì cứ nhất thiết mỗi lần lại phải ôm bộc phá dọn đường?


Nói một cách ngắn gọn, về nguyên tắc mọi xung đột nên được giải quyết một cách ôn hòa, trên cơ sở tôn trọng quyền tự do định đoạt của đối phương. Để có thể làm được điều đó, trước hết chúng ta cần phải suy nghĩ thật kỹ và xác định được những lợi ích và nhu cầu sâu xa đằng sau những mong muốn của chúng ta cũng như của đối phương, để có thể tìm ra một phương án có thể đảm bảo được lợi ích của cả hai bên. Thêm vào đó, chúng ta cũng nên tập trung suy nghĩ nhiều hơn vào việc bản thân mình có thể làm được gì để giải quyết xung đột, thay vì mải yêu cầu đối phương nhượng bộ. Cuối cùng, chúng ta nên biết chấp nhận rằng chúng ta không có quyền và cũng không có khả năng điều khiển suy nghĩ và hành động của bất kỳ ai khác ngoài bản thân, và rằng nhiều khi một mối quan hệ không ràng buộc dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau quan trọng hơn nhiều việc bắt được người khác phải làm theo ý mình.

Xoay quanh câu chuyện học Sử

Trong suốt thời gian vừa rồi, báo chí và dư luận (mạng) xã hội bàn tán rất sôi nổi và nóng hổi xung quanh vấn đề học sinh chán học Sử, không biết Sử nước nhà và đề án “tích hợp” môn Sử với một số môn khác. Cá nhân tôi đây đó cũng có một số suy nghĩ của riêng mình sau khi đọc một số bài báo và bài viết trên mạng, tuy nhiên do chúng quá vụn vặt và cảm tính nên chưa viết gì cụ thể cả. Đến nay, sau một thời gian quan sát và tích lũy, tôi xin viết ra những suy nghĩ của mình dưới đây để những ai có hứng thú có thể tham khảo.

Tuy nhiên trước hết, tôi phải nói rõ rằng tôi không phải một nhà chuyên môn trong lĩnh vực giáo dục, cũng như có hiểu biết cụ thể về vấn đề lần này. Tôi mới chỉ đọc một vài bài báo, một vài bài bình luận, và một tá comment facebook, do đó những gì tôi viết ra ở đây là dựa trên cách hiểu nông cạn của riêng tôi, và không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Nếu bạn nào muốn đọc những bài viết phân tích cụ thể, sâu sắc và có căn cứ chắc chắn hơn, thì tôi xin giới thiệu facebook của anh Nguyễn Quốc Vương, một nghiên cứu sinh ngành giáo dục tại Nhật Bản. Còn sau đây, tôi xin trình bày những suy nghĩ của cá nhân mình.


1. Học sinh xé đề cương Sử, thế thì sao?

Cá nhân tôi rất thích câu hỏi “thế thì sao?” (so what?), tuy rằng trong thực tế cuộc sống tôi rất ít khi dùng vì thường sẽ bị cho là khiêu khích. Tôi thích câu hỏi đó vì mặc dù rất đơn giản, nhưng nó khiến cho người được hỏi phải nhìn nhận rõ hơn những quan điểm, lòng tin và định kiến (gọi chung là tiền đề) của bản thân mà bình thường ít người ý thức đến. Khi đưa ra một quyết định hay một phán xét nào đó, chúng ta thường có xu hướng dựa vào cảm tính của mình để đưa ra kết luận chớp nhoáng dựa trên một số tiền đề nhất định, sau đó mới bắt đầu lục tục dùng đến lý trí để cố nặn ra những lý do củng cố cho kết luận của mình. Một trong những hệ quả của việc “suy nghĩ nhanh” kể trên là chúng ta thường bỏ qua một công đoạn rất quan trọng, đó là xác định rõ ràng vấn đề và tiền đề. Xác định sai vấn đề hay tiền đề đều sẽ dẫn đến việc đưa ra những quyết định và phán xét “sai lệch” và không đem lại kết quả như mong muốn.

Quay trở lại câu chuyện học Sử, nếu tôi nhớ không nhầm thì mọi chuyện bắt đầu nóng lên sau khi có việc các em học sinh ở một trường nọ xé đề cương Sử vứt trắng sân trường sau khi biết không phải thi môn này. Báo chí vào cuộc, dư luận sôi sục, mọi người tranh nhau nói. Tôi thì chỉ ngứa mồm muốn hỏi một câu “thế thì sao?”. Trong ký ức thời học sinh của tôi “đề cương Sử” chỉ là một tờ giấy ghi lại tất cả những nội dung cần phải học thuộc lòng để thi và kiểm tra. Nó đơn thuần chỉ là một công cụ để phục vụ cho một mục đích là thi cử, không hơn, không kém. Khi mục đích không còn, thì công cụ cũng là đồ bỏ. Chuyện chỉ đơn giản có thế. Là tôi tôi cũng sẽ vứt ngay vào sọt rác. Không xé, không vứt thì giữ lại làm gì? Có ai ngây thơ nghĩ rằng kể cả không thi học sinh cũng nên/cần/phải ngồi ôn đề cương Sử không? Nếu không, vậy học sinh xé đề cương Sử thì có làm sao? Chuyện này thì liên quan gì đến việc “học” Sử? Tại sao chúng ta lại nhảy từ việc “thi” sang việc “học” như vậy? Vấn đề ở đây nằm ở việc “học” hay việc “thi”? Việc nhầm lẫn giữa “thi” với “học” chẳng phải cũng là một vấn đề hay sao?

Tôi không nói rằng việc học Sử ở trường lớp không có vấn đề. Tôi không nói rằng mọi người không nên bàn luận về giáo dục chỉ vì học sinh xé đề cương. Cái tôi muốn nói ở đây là chúng ta cần nhìn rõ hiện tượng đang diễn ra thực sự nói lên cái gì. Trong mắt tôi, học sinh xé đề cương Sử rõ ràng là phản ứng lại đối với việc “thi” Sử, chứ không phải việc “học” Sử. Do đó cái chúng ta cần chú ý đến trước hết là việc “thi”, chứ không phải việc “học”. Chừng nào “thi” còn được xem là mục đích cuối cùng và thậm chí là bị nhầm lẫn với việc “học”, thì chúng ta có tranh luận, sửa đổi việc “học” chán chê cũng chẳng đem lại kết quả nào lâu dài. Đơn giản là vì mục đích quyết định hành động. Thầy cô giáo có muốn sáng tạo, thử nghiệm cách dạy mới, cuối cùng vẫn sẽ phải dành thời gian để “luyện thi” cho học sinh vì thành tích của mình. Học sinh học có vui vẻ thích thú đến mấy, cuối cùng vẫn phải đối diện với thực tế “thi cử” phũ phàng nếu muốn tốt nghiệp. Cái trước mắt chúng ta cần là 1. sửa đổi cách “thi”, hoặc/và 2. tách việc “thi” ra khỏi việc “học”, khiến việc “thi” trở nên không bắt buộc và không phải là mục đích của việc “học”.

Cũng nói thêm rằng, tôi ủng hộ việc xé đề cương Sử, ủng hộ nhiệt liệt. Vì sao? Vì trong mắt tôi đó là một hành vi khẳng định nhân cách, khẳng định “tính người” của các em học sinh. Nó chân thực và có tính nhân văn, “tính người” hơn nhiều những lời lẽ và lý luận cao siêu mà tôi thấy xuất hiện la liệt khắp nơi xoay quanh hành động đó. Đối với tôi, thời học sinh việc ngồi dành cả một tiết học để chép đề cương Sử là một cực hình. Đúng hơn, đó là một sự sỉ nhục nhân cách, sỉ nhục “tính người”, phủ nhận quyền tự do “làm người” của tôi. Việc chép những gì đã viết trong sách ra một tờ giấy theo mệnh lệnh, học thuộc lòng nó để rồi quên ngay sau 5 phút ra khỏi phòng thi là một việc làm hoàn toàn vô nghĩa. Tôi sinh ra trên đời không phải để làm những việc vô nghĩa ấy theo lệnh của người khác. Xét trên một khía cạnh nào đó, những người bắt ép tôi chép đề cương Sử cũng giống như những kẻ thực dân đế quốc đè đầu cưỡi cổ dân ta ngày xưa vậy.

Tương tự, câu hỏi “thế thì sao” cũng có thể được áp dụng cho một vụ “xì căng đan” được báo chí đưa tin sau đó ít lâu. Đó là việc một số em học sinh nhầm lẫn một vài nhân vật lịch sử. Cụ thể thế nào tôi không nhớ nữa, vì nó quá nhạt nhẽo và quá vô nghĩa. Các em nhầm lẫn, thế thì sao? Việc biết về những nhân vật lịch sử đó có nói lên được thực chất năng lực và kiến thức sử học của các em không? Nó có nói lên được sự thông minh, năng lực tiềm tàng, giá trị con người của các em không? Nó có giúp ích được gì cho các em không, có ý nghĩa gì đối với các em không? Nó có giúp ích được gì cho xã hội không? Nếu những kiến thức lịch sử đó là “thường thức”, là việc ai cũng phải biết, không biết là một tội, thì ai là người đã quyết định điều đó, dựa vào quyền hạn gì? Nếu chưa suy nghĩ thấu đáo đến những điều như vậy mà đã nhao nhao lên, thì chúng ta chỉ lãng phí thời gian và nước bọt mà thôi. Toàn bộ đoạn phỏng vấn các em học sinh chỉ để lại trong tôi một ấn tượng duy nhất: nhỏ nhen, nếu không muốn nói là tiểu nhân. Tôi chỉ ước gì các em đã có thể trả lời thẳng vào mặt phóng viên rằng “Tôi không biết, thế thì sao?“.

2. Họ đang muốn giữ lại cái gì thế?

Tiếp sau hai vụ lùm xùm của các em học sinh, là đến đề án “tích hợp” môn Sử với một số môn khác để làm thành môn gì gì đó, và đưa môn này trở thành môn tự chọn thay vì bắt buộc. Nói thực tôi chưa đọc một bài viết cụ thể nào về đề án kia, nên cũng chẳng biết cái “tích hợp” mọi người đang nói đến là cái gì. Tôi chỉ mường tượng ra đại khái nó là một môn tổng hợp các kiến thức về xã hội, trong đó có các kiến thức lịch sử. Nếu như vậy thì tôi thấy cũng bình thường, tích hợp hay không cũng thế. Vì xét cho cùng lịch sử vẫn xuất hiện trong chương trình học, vấn đề là lượng thế nào và cách truyền đạt ra sao. Và việc đưa môn Sử thành tự chọn cũng là một việc tốt, vì nó tôn trọng tự do của học sinh. Thế nhưng rất nhiều người lại lên tiếng phản đối kịch liệt đề án này. Tôi cũng chỉ đọc qua loa một vài ý kiến, nhưng cảm nhận của tôi là đa số những ý kiến này không thuyết phục, dựa trên những định kiến và quan điểm lệch lạc (với quan điểm của tôi).

Nhiều người muốn giữ Sử làm một môn độc lập, thậm chí đưa ra những ý kiến như “tích hợp/tự chọn là khai tử môn Sử”. Nhưng kiến thức lịch sử đâu có biến mất khỏi chương trình sau khi được tích hợp? Học sinh đâu có bị cấm học Sử sau khi Sử thành môn tự chọn? Tại sao hầu hết mọi người không mấy quan tâm xem kiến thức Sử sẽ có những nội dung gì, được học thế nào? Tại sao họ cứ nhất mực chú tâm đến cái từ “độc lập” với “bắt buộc”? Cái mà họ thực sự quan tâm là cái gì vậy? Trong mắt tôi, cái hầu hết những người đó muốn giữ chỉ là một cái mẽ. Họ chỉ muốn giữ lại một khái niệm, một biểu tượng, một “môn Sử” trên giấy tờ và danh nghĩa. Đối với họ, một “môn Sử” “độc lập” và “bắt buộc” là một cái gì đó linh thiêng, tuyệt đối, không ai được chạm tới. Đối với họ, đây là vấn đề “sĩ diện” của “môn Sử”, của chính họ, chứ không còn là vấn đề giáo dục nữa. Họ không quan tâm xem học sinh muốn học gì, học như thế nào, có thích học hay không. Họ không quan tâm đến Sử học, đến học sinh, họ chỉ muốn bắt học sinh học “môn Sử” của họ, học những gì họ cho là học sinh phải học, đơn giản là vì họ muốn thế.

Sử học vốn không phải là một “môn học”. Sử học vốn là một môn khoa học, nghiên cứu về những gì đã xảy ra trong quá khứ. Trước khi Sử bị biến tướng thành một môn giáo khoa, người ta nghiên cứu lịch sử bằng cách tìm hiểu các tài liệu lịch sử, các di tích, các nhân chứng vật chứng. Vì không ai có thể kiểm chứng được quá khứ trong hiện tại, nên lịch sử luôn mang tính chủ quan. Bởi vậy những người muốn biết được “sự thật” lịch sử chỉ có thể thu thập thông tin từ nhiều nguồn, đối chiếu và tự rút ra “sự thật” lịch sử của riêng mình. Khi có thêm những thông tin mới xung đột với “sự thật” hiện tại, thì “sự thật” đó cần được xem xét và điều chỉnh nếu cần thiết. Đó là khoa học. Khoa học không phải chân lý bất biến. Khoa học đơn giản chỉ là một trong những cách lý giải thế giới tự nhiên và con người, và khoa học luôn sẵn sàng thay đổi để phù hợp với những gì quan sát được từ thế giới xung quanh. Nếu chiếu theo cách hiểu đó, thì cái gọi là “môn Sử” hiện nay không phải là Sử học, càng không phải một môn khoa học. Cái mà đa số những người phản đối tích hợp và tự chọn môn Sử muốn giữ lại chỉ một công cụ tẩy não mà thôi.

Tôi không ủng hộ cũng không phản đối việc “tích hợp” môn Sử, trước hết vì tôi cũng chưa hiểu cái “tích hợp” mà người ta đang nói đến là cái gì. Tuy nhiên tôi ủng hộ quyền tự do lựa chọn. Và đọc những ý kiến đưa ra bảo vệ cho cái sự “độc lập” và “bắt buộc” của môn Sử thì tôi thấy ghê sợ. Ghê sợ vì đằng sau những ý kiến đó là những quan điểm, chuẩn mực, định kiến nguy hiểm cho giáo dục và bản thân các em học sinh. Trong những ý kiến đó, các em học sinh “phải” biết cái này, “phải” có phẩm chất kia, như thể các em không phải là những con người tự chủ mà là những công cụ phục vụ cho giấc mơ của người khác vậy. Chúng ta ngày ngày tâng bốc các em học sinh, trường trường căng biểu ngữ “tất cả vì các em học sinh thân yêu”, nhưng có được bao nhiêu người thực sự coi các em, từng em, là những con người, với đầy đủ những cảm xúc, suy nghĩ, lý tưởng, ham muốn và tự do như tất cả những “người lớn” khác? Giáo dục là cái lò luyện công cụ hay là nơi phát triển con người?

3. Lịch sử không phải để giáo dục lòng yêu nước

Một trong những lý do được đưa ra để ủng hộ môn Sử hiện nay là để “giáo dục lòng yêu nước”. Tôi rất ghét lòng yêu nước. Hay nói đúng hơn tôi rất ghét cái mà nhiều người tự cho là “lòng yêu nước”. Tôi ghét “lòng yêu nước” hơn cả “thuần phong mỹ tục”, “chuẩn mực đạo đức” hay “truyền thống văn hóa”, vì những thứ đó thường chỉ dùng để khinh bỉ, đả kích, bắt ép người khác, còn “lòng yêu nước” có thể dùng làm cái cớ để đàn áp và giết chóc. Tôi không tin vào giá trị của “lòng yêu nước”. Cái tôi tin là một cảm xúc tự nhiên và chân thành đối với gia đình, bạn bè, cộng đồng, những người nói cùng ngôn ngữ, có cùng văn hóa với mình, mong muốn cho họ được sống hạnh phúc hơn, no đủ hơn, tự do hơn. Cảm xúc đó không cần đến cái gọi là “môn Sử” hiện nay, mà hình thành thông qua sự tiếp xúc va chạm với xung quanh trong suốt quá trình trưởng thành và sinh sống của mỗi người. Nếu không có cảm xúc đó, thì cái gọi là “lòng yêu nước” chỉ là một thứ tín ngưỡng mù quáng, một công cụ để kìm kẹp và áp chế người khác, và “giáo dục” nó là một việc làm nguy hiểm.

Từ trước đến nay, người ta nghiên cứu về lịch sử (không phải “học” Sử) để làm gì? Có thể vì họ muốn dùng lịch sử để lý giải tình trạng hiện tại, lý giải những mối quan hệ đang tồn tại, dựa trên những ân nghĩa, thù oán, nhân duyên trong quá khứ, để từ đó có thể đưa ra được những hành động phù hợp, mang đến kết quả họ mong muốn. Có thể đơn giản họ chỉ muốn biết về những “sự thật” đã xảy ra. Có thể những thông tin lịch sử thu hút họ, khiến họ hứng thú lao vào tìm hiểu. Dù thế nào đi nữa, con người ta tìm đến với lịch sử là vì những động cơ và mục đích thực tiễn và tự thân, như đối với tất cả các môn khoa học khác. “Môn Sử”, nếu muốn thu hút được học sinh, cần phải phục vụ được một nhu cầu nào đó của bản thân các em học sinh, chứ không phải mục đích ích kỷ của những người xung quanh. Nói cách khác, bắt học sinh “học” lịch sử để “giáo dục” “lòng yêu nước” là một trong những nguyên nhân khiến môn Sử thất bại thảm hại như ngày nay.

Bên cạnh “lòng yêu nước”, tôi còn nghe thấy nhiều lý do khác được dùng làm căn cớ cho cái sự “bắt buộc” của môn Sử như “biết sử để tự hào dân tộc”, “không biết sử là mất gốc”, “không biết sử làm sao viết tiếp được lịch sử dân tộc”. Cảm nhận của tôi là những câu nói đó tuy hoa mỹ mà trống rỗng và vô nghĩa. “Tự hào” để làm gì? “Mất gốc” là thế nào? “Mất gốc” thì làm sao? “Viết tiếp lịch sử” là cái quái gì? Trong suy nghĩ của tôi, chỉ có những người chưa hình thành nên một “cái tôi” vững vàng, chưa thực sự tự chủ được suy nghĩ, biết mình là ai, muốn làm gì, mới cần phải bám vào những “cái phao” mang những cái tên mỹ miều như “tự hào dân tộc” hay “gốc gác cội nguồn” mà thôi. Đó là chưa kể, những điều đó không thể dùng làm lý do để bắt ép học sinh học Sử. Nếu em học sinh nào muốn học Sử để được tự hào về dân tộc, để “có gốc”, thì tốt thôi, đó là tự do của em đó. Nhưng chúng ta không thể vì cho rằng “học Sử là tốt cho các em” mà bắt các em phải học. Chúng ta càng không thể vì cho rằng “học Sử là tốt cho đất nước/dân tộc” (thực chất là để thỏa mãn bản thân chúng ta) mà bắt các em phải học. Vì đó là hành vi vi phạm tự do của các em học sinh.

Thêm vào đó, một điều làm tôi thấy ngạc nhiên, hay đúng hơn là thất vọng, là gần như 100% những ý kiến tranh luận về việc học Sử, kể cả từ học sinh, phụ huynh, giáo viên, cho đến chuyên gia, chính trị gia, có vẻ như đều chỉ chăm chăm vào lịch sử chính trị và quân sự Việt Nam. Hầu như tôi không thấy có mấy ý kiến động chạm một cách nghiêm túc đến các mảng khác của lịch sử. Lịch sử thế giới thì sao? Lịch sử văn hóa thì sao? Lịch sử theo chủ đề thì sao? Trừ một vài người tỉnh táo và có cái nhìn rộng, còn lại không ai bàn đến những cái đó cả. Điều này càng nói lên rằng trong nhận thức của hầu hết những người đang sôi sục phát ngôn ngoài kia, lịch sử không phải một môn khoa học, không phải là tìm kiếm và mở rộng hiểu biết, mà đơn thuần chỉ là một công cụ để phục vụ cho động cơ chính trị của bản thân mà thôi. Và nếu chúng ta còn giữ cái nhìn đó, thì còn lâu môn Sử nói riêng và giáo dục nói chung mới khá lên được.

4. 80% học sinh thích bắt nạt bạn học

Trước hết tôi xin nhận tội: tiêu đề trên là để câu khách, kẻo oan cho các em học sinh. Con số 80% tôi lấy từ một bài báo, trong đó có thông tin rằng trong một cuộc khảo sát, 80% các em học sinh cho biết ủng hộ việc bắt buộc học môn Sử. Ở đây tôi tạm thời dừng nói về bản thân môn Sử, mà muốn nói đến cái chuyện “ủng hộ bắt buộc” kia. Nghe qua câu chuyện, chúng ta sẽ có cảm giác rằng dường như đa số các em học sinh thích Sử, đồng ý bắt buộc môn Sử, và do đó môn Sử nên được làm môn bắt buộc. Nhưng nếu suy nghĩ một cách tường tận hơn, ta có thể thấy rằng, những em ủng hộ việc bắt buộc môn Sử hẳn là thích môn Sử. Do đó nếu Sử là môn bắt buộc, các em hẳn vẫn sẽ vui vẻ học. Kể cả nếu Sử là môn tự chọn, các em vẫn có thể lựa chọn môn Sử. Như vậy thì môn Sử có bắt buộc hay không, đối với bản thân các em ấy cũng không có mấy sự khác biệt. Trong cả hai trường hợp các em đó đều có quyền lợi “được học Sử”. Nói cách khác, chọn thế nào các em ấy cũng chẳng mất gì.

Ngược lại, số 20% các em còn lại thì có lẽ là không thích môn Sử cho lắm. Và một khi môn Sử trở nên bắt buộc thì các em sẽ mất đi quyền lợi “không phải học Sử”. Tất nhiên 80% các em kia cũng mất đi quyền lợi này, nhưng vì các em ấy thích môn Sử nên khả năng cao là quyền lợi này không có giá trị lắm. Như vậy, nhìn theo một cách nào đó, 80% các em học sinh trong cuộc khảo sát kia mong muốn tước đi quyền lợi của 20% bạn học trong khi bản thân mình thì không mất gì. Và đó là cái mà tôi gọi là “bắt nạt”. Tất nhiên, tôi không nghĩ rằng bản thân các em có chủ ý như thế, hay thậm chí là suy nghĩ được đến mức như thế, và các em hoàn toàn có quyền nói lên chủ kiến của bản thân. Nhưng tôi thấy lo ngại khi các em sẵn sàng ủng hộ việc hy sinh quyền lợi của bản thân, và quan trọng hơn, là hy sinh quyền lợi của người khác như vậy. Trong mắt tôi, đó là một trong những tác hại của cái gọi là “lòng yêu nước” với “tinh thần dân tộc” đang được “giáo dục” ở trường lớp.

Nói rộng ra, tâm lý trên cũng xuất hiện rất phổ biến ở con người nói chung. Khi chúng ta có cảm tình với một cái gì đó, chúng ta thường đề cao lợi ích và coi nhẹ tác hại mà nó mang lại. Sự thiên vị này càng nặng nề hơn khi cân nhắc lợi ích cho bản thân và tác hại với người khác. Điều này dẫn đến trong nhiều trường hợp chúng ta sẵn sàng áp đặt, bắt ép, cấm đoán, hay nhẹ hơn là lên án, đả kích người khác theo ý thích của mình, miễn là bản thân không bị ảnh hưởng gì. Điều đó có thể thấy rõ trong những “phong trào” như phản đối ăn thịt chó, dẹp lễ hội mổ lợn, cấm hôn nhân đồng giới, và bây giờ là bắt buộc học môn Sử. Tôi phản đối những “phong trào” đó, không phải vì tôi thích thịt chó, hay tôi đồng tính, mà vì tôi lo sợ rằng chúng sẽ tạo nên những tiền lệ xấu, tạo nên một xã hội ngột ngạt, trong đó con người sẵn sàng siết cổ nhau chỉ vì sở thích bản thân, miễn là cổ mình không (chưa) bị siết. Tôi không muốn nói điều đó là “sai”, vì nó là một phần tâm lý tự nhiên của con người. Tôi cũng không muốn nói số đông phải nhượng bộ số ít. Tôi chỉ muốn nhắn nhủ rằng: gieo gió thì gặt bão. Sẽ có ngày những người từng hùa theo đám đông đi siết cổ người khác, lại bị một đám đông khác hùa vào siết cổ với danh nghĩa “sở thích của số đông”.

5. Tôi ghét “học” Sử, và tôi thích lịch sử

Nếu bạn nào đủ kiên nhẫn đọc được đến đây, có lẽ sẽ có ấn tượng rằng tôi là một người ghét Sử. Thẳng thắn mà nói tôi rất chán ghét “học” Sử, nhất là sau khi đã trải qua thời cấp 2 với một cô giáo dạy Sử thường xuyên cho điểm dưới 5 và được coi là nỗi sợ hãi của học sinh cả trường. Tôi chán “học” Sử vì những cái tôi muốn biết, muốn tìm hiểu kỹ hơn thì lại không có hoặc không được chú ý, mà những cái tôi chẳng hề có hứng thú thì lại được viết tràng giang đại hải. Tôi ghét “học” Sử vì cái gọi là “học” ở trường gắn liền với “kiểm tra” và “thi cử”. Mà “kiểm tra” với “thi cử” của “môn Sử” là một việc làm hoàn toàn vô nghĩa, vô bổ và vô căn cứ, làm lãng phí thời gian, lãng phí trí lực của con người.

Nhưng thế không có nghĩa là tôi ghét lịch sử. Tôi thích lịch sử là đằng khác. Thời sinh viên tôi có thể dành ra hàng tiếng đồng hồ đọc về các giai đoạn, các sự kiện lịch sử trên Wikipedia. Tôi có thể say sưa tìm hiểu về cách tổ chức của các quân đoàn lê dương La Mã, cách chiến đấu của những chiến binh pha lăng Hy Lạp, những lãnh chúa Nhật Bản của thời kỳ Chiến Quốc, cuộc binh biến của đội quân Janissary, số phận của đế chế hậu duệ La Mã Byzantine, “quân đội sở hữu quốc gia” của xứ Phổ,… Trong những nội dung tôi đã từng tìm hiểu có cả hệ thống cung cấp nước bằng ống tre của thành Edo, cách con người ta “đi ngoài” từ cổ chí kim, cách chế tạo và sử dụng súng hỏa mai, thuyền dài của người Viking, vai trò của nước chanh trong thời đại hải hành… Một số không ít những nội dung đó tôi được truyền cảm hứng từ trò chơi, truyện tranh, phim ảnh. Một số khác là do có kết nối với các nội dung tôi đang tìm hiểu. Và một số đơn giản là vì một ngày đẹp trời tự dưng tôi nổi hứng.

Đoạn văn trên tôi viết không hẳn chỉ để khoe. Mà qua đó, tôi muốn nhấn mạnh vào hai điều: 1. lịch sử rất thú vị, và 2. lịch sử không hề và không thể biệt lập một mình. Về điểm thứ nhất, tôi không thể giải thích một cách rõ ràng tại sao tôi lại thấy lịch sử thú vị, tôi càng không thể “thuyết phục” bất kỳ ai rằng lịch sử thú vị chỉ bằng lời nói. Tôi chỉ có thể nói đơn giản rằng việc phát hiện ra những gì con người đã từng làm trong quá khứ, lý giải được tại sao họ lại làm như vậy, và nhìn thấy sự liên hệ giữa quá khứ với hiện tại đem lại cho tôi một niềm thích thú. Ý nghĩa của mọi vật nằm trong mối quan hệ giữa vật đó với xung quanh. Việc phát hiện ra những mối quan hệ đó khiến cho tôi thấy thế giới xung quanh có ý nghĩa hơn, chứ không hoàn toàn hỗn loạn và ngẫu nhiên. Tuy nhiên, cái sự thích thú đó đến từ trong bản thân tôi, do tự tôi tìm ra. Tôi không cho rằng vì tôi thấy lịch sử thú vị nên tất cả mọi người khác cũng thấy vậy, hay tất cả mọi người khác đều nên/cần/phải “học” lịch sử như tôi.

Về điểm thứ hai, nhiều người cho rằng “môn Sử” là một “môn khoa học” “độc lập”. Tôi không rõ họ muốn nói gì thông qua từ “khoa học” và “độc lập”, nhưng qua những gì tôi đã tìm hiểu, thì tôi tin rằng lịch sử không thể tách rời ra khỏi rất nhiều các lĩnh vực khác, từ to tát như chính trị, quân sự, văn hóa, đến cụ thể như dinh dưỡng, tâm lý, y học, vật liệu, ngôn ngữ,… Người nghiên cứu lịch sử cần đến, và sẽ buộc phải tiếp xúc với những lĩnh vực đó để hiểu được những gì đã xảy ra trong quá khứ, hiểu được tại sao lịch sử lại diễn ra như vậy. Hơn nữa, chính sự liên kết với các mặt, các lĩnh vực thực tiễn của cuộc sống hiện tại đem lại ý nghĩa cho lịch sử, khiến người ta tự tìm đến với lịch sử. Một thứ lịch sử “chỉ có lịch sử” sẽ là một thứ lịch sử rỗng tuếch, nhàm chán, vô dụng và vô nghĩa.

Cuối cùng, tôi có một lời khuyên cho những người muốn các em học sinh nói riêng và mọi người nói chung “thích” lịch sử: nếu muốn thuyết phục ai đó, hãy tìm cách phục vụ người đó, thay vì phục vụ bản thân. Cá nhân tôi rất thích chơi trò chơi điện tử. Khi chơi Rome: Total War, tôi có hứng tìm hiểu về đế chế La Mã và Carthage. Khi chơi Mount & Blade Warband: Viking Conquest, tôi có hứng tìm hiểu về nước Anh thời kỳ tiền Norman. Tôi có hứng thú tìm hiểu lịch sử từ trò chơi, vì một khi đã bắt gặp trong trò chơi, những vùng đất, những quốc gia, những dân tộc đó không còn là xa lạ đối với tôi nữa. Tôi biết thành Carthage ở đâu trên bản đồ thế giới, vì tôi đã xuất phát từ đó mà chinh phục gần hết Địa Trung Hải. Tôi biết từng đường biển, từng vùng đất, từng hòn đảo mà tôi đã đi qua trên bước đường “chinh chiến”. Và do đó đối với tôi chúng “có ý nghĩa”. Cứ thế mỗi trò chơi có bối cảnh lịch sử lại mở ra cho tôi một chương khác của lịch sử thế giới.

Điểm quan trọng ở đây là những trò chơi đó không được tạo ra để “học lịch sử”. Chúng được tạo ra để phục vụ đúng mục đích của một trò chơi: giải trí. Và vì chúng phục vụ tốt mục đích đó của tôi, nên tôi sẵn sàng tiếp nhận chúng. Cảm hứng với lịch sử đơn thuần chỉ là tác dụng phụ, nhưng hiệu quả hơn nhiều so với hàng tá những lý lẽ cao siêu và “cao cả” mà mọi người đang ra rả rao giảng hiện nay. Tôi nói vậy không phải để muốn nói rằng môn Sử phải được biến thành trò chơi, hay lên phim, hay tìm đủ cách “sinh động hóa”, “lý thú hóa”. Tôi muốn nhắc lại rằng lịch sử, hay phương tiện truyền tải lịch sử, trước hết phải phục vụ được, và phục vụ tốt, một nhu cầu thực tiễn và tự thân của học sinh nói chung và mọi người nói riêng, nếu muốn được đón nhận và tiếp thu có hiệu quả. Mọi sự cưỡng ép truyền tải lịch sử nhằm phục vụ mục đích bên ngoài đối tượng được truyền tải đều sẽ không đem lại kết quả như mong muốn. Hay ít nhất, đó không phải là lịch sử, mà là “môn Sử”.


Bài viết lần này khá dài, do nó tổng hợp những suy nghĩ lẻ tẻ rời rạc của tôi xung quanh câu chuyện “học” Sử. Tôi xin tóm tắt lại những ý chính mà mình muốn truyền tải như sau: 1. hãy tôn trọng tự do của các em học sinh, của từng em học sinh, 2. hãy suy nghĩ từ góc nhìn của các em học sinh, 3. hãy để lịch sử là một môn khoa học, là sự tìm hiểu và khám phá tri thức, 4. đừng lợi dụng lịch sử cho mục đích của bản thân, 5. nếu muốn ai đó thích lịch sử, hãy tìm cách để lịch sử phục vụ được mục đích nào đó của họ. Những suy nghĩ này không bó hẹp trong phạm vi lịch sử hay giáo dục, mà có thể và nên được áp dụng cho mọi mặt của xã hội con người. Tôi tin rằng chỉ có như vậy mọi việc chúng ta làm mới có thể có hiệu quả cao, đạt mục đích mong đợi, và dẫn đến một thế giới hòa bình hơn.

Trong bài viết này, tôi chủ yếu đưa ra các nhận định các góc nhìn của cá nhân, chứ không tập trung vào các giải pháp cụ thể. Vấn đề tìm giải pháp tôi xin nhường lại cho những người trong cuộc và có hiểu biết hơn. Tuy nhiên theo tôi những giải pháp đó cần dựa trên cơ sở là những điểm tôi đã liệt ra ở trên nếu muốn đạt được sự thay đổi thực chất và tích cực. Bạn nào có hứng thú có thể tham khảo thêm các bài viết khác của tôi như “Bàn về cái sự ‘học'”, “Tôi học tiếng Nhật ‘vui’ thế nào”“Bàn về ‘tự do'”.

Bàn về “tự do”

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết lấy nội dung chính từ cuốn sách “Why we do what we do” của Edward L. Deci và Richard Flaste.

Trong chúng ta có lẽ không ai phủ nhận giá trị của tự do. Lịch sử nhân loại đã ghi nhận không biết bao nhiêu cuộc cách mạng, bao nhiêu vị anh hùng chiến đấu vì tự do. Cho đến bây giờ con người ở khắp nơi trên thế giới vẫn ngày ngày đấu tranh vì tự do. Dường như đối với chúng ta, “tự do” là một cái gì đó rất vĩ đại, rất to lớn, rất thiêng liêng, rất xa xăm. Tôi không nghĩ vậy. Tôi nghĩ tự do nằm sẵn ở trong đầu chúng ta. Tự do nằm trong từng quyết định, từng suy nghĩ, từng hành động dù là nhỏ nhặt của chúng ta. Mỗi chúng ta đều có khả năng quyết định đến tự do của bản thân, đồng thời gây ảnh hưởng đến tự do của người khác. Trong bài này tôi xin nói qua về những suy nghĩ của tôi về tự do.


1. Tự do là gì

Chữ “tự” (自) chỉ bản thân, chính mình (tự chủ, tự thân). Chữ “do”(由) thể hiện nguyên nhân, nguồn gốc, tùy vào (lý do, do đâu). “Tự do”, nói một cách ngắn gọn, tức là “do tự mình”. Giải thích cụ thể hơn, “tự do” thể hiện việc một người nào đó đưa ra một hành động, quyết định, suy nghĩ nào đó dựa trên những lý do và động lực hoàn toàn đến từ bên trong “cái tôi” thực chất của người đó. Trái ngược với tự do là khi một người làm việc gì đó, quyết định gì đó, suy nghĩ gì đó vì những nguyên nhân bên ngoài hoặc những nguyên nhân tiêm nhiễm từ bên ngoài như sự đe dọa, bắt ép, áp lực, thậm chí là văn hóa và đạo đức xã hội. Chúng ta hành động một cách tự do khi chúng ta muốn hoặc không muốn làm một cái gì đó, và chúng ta quyết định làm theo mong muốn đó của bản thân. Khi chúng ta cảm thấy hay nghĩ rằng mình phải/cần/nên hoặc không được/không thể/không nên làm một việc gì đó, thì rất có thể chúng ta đang không có tự do.

Nếu hiểu theo cách như trên, thì tự do hoàn toàn là một thứ nằm bên trong chúng ta, và do đó, trên lý thuyết, tự do của chúng ta chỉ phụ thuộc vào quyết định của bản thân chúng ta. Không ai có thể tước đi hay ban phát tự do cho chúng ta cả. Chúng ta chỉ mất tự do khi chúng ta không ý thức được tự do của bản thân, hoặc vì một lý do nào đó mà tự mình chối bỏ tự do đó. Ngược lại, trên lý thuyết, dù bị đặt trong hoàn cảnh nào đi nữa, chúng ta vẫn hoàn toàn có thể thể hiện ý chí tự do. Nếu bạn thấy điều này quen quen, thì đó là vì tự do và trách nhiệm là hai mặt của cùng một đồng xu. Chúng ta nhận trách nhiệm hoàn toàn về cuộc đời mình, cũng tức là chúng ta đang thực thi ý chí tự do của bản thân. Tất nhiên, trong thực tế nếu môi trường của chúng ta khích lệ và hỗ trợ tự do thì chúng ta sẽ dễ dàng suy nghĩ và hành động tự do hơn. Ngược lại, nếu một quyết định tự do có thể dẫn đến thiệt hại to lớn về quyền lợi, thì chúng ta sẽ có xu hướng từ bỏ tự do của bản thân.

Như vậy, tự do không có nghĩa là có thể làm điều mình muốn mà không cần phải chịu hậu quả. Tự do là một trạng thái tinh thần chứ không phải một sự đảm bảo hay một đặc quyền. Điều đó có nghĩa là tự do là quyết định làm một điều gì đó dù biết những hậu quả phát sinh mà mình phải gánh chịu. Điều đó cũng có nghĩa là hai hành động nhìn bề ngoài có thể rất giống nhau, nhưng tùy vào suy nghĩ đằng sau nó mà hành động đó có thể là tự do, có thể là không. Tự do cũng không phải một thứ gì đó “đúng” hay “tốt” tuyệt đối, và một quyết định tự do không có nghĩa là nó “đúng”, “tốt” hay thậm chí là “có lợi” cho bản thân chúng ta hoặc bất kỳ ai khác. Một người bỏ công việc ổn định lương cao để theo đuổi đam mê của bản thân có thể là một con người tự do, nhưng rất có thể quyết định đó sẽ dẫn đến việc gia đình anh ta gặp khó khăn, bản thân anh ta gặp thất bại, và khiến anh ta hối hận về quyết định của mình.

2. Tại sao lại cần tự do

Trước hết, tự do là một trong những nhu cầu tâm lý thiết yếu của con người. Những nhà tâm lý học nghiên cứu về Thuyết tự định đoạt (self-determination theory) cho rằng con người có ba nhu cầu tâm lý cơ bản là cảm thấy được làm chủ bản thân, cảm thấy bản thân có năng lực, và cảm thấy được kết nối với người xung quanh. Việc các nhu cầu này không được đáp ứng sẽ dẫn đến sức khỏe tâm lý bị ảnh hưởng, dẫn đến những hậu quả tâm lý như tuyệt vọng, trầm cảm, bức bối, vô cảm,…  và có thể dẫn đến bùng nổ hoặc suy sụp tâm lý. Trong đó, cảm giác được làm chủ bản thân, hay nói cách khác là được tự do, có sự gắn kết chặt chẽ với cảm nhận của chúng ta về nhân cách, hay “mức độ con người”, của bản thân. Khi cảm thấy bị tước mất tự do hay buộc phải từ bỏ tự do, chúng ta sẽ cảm thấy dường như nhân cách của mình bị phủ nhận, dường như mình không được “làm người”, và điều này sẽ dẫn đến một loạt các cảm xúc tiêu cực khác.

Xét từ góc độ hiệu suất làm việc, tự do sẽ giúp cho chúng ta làm việc hăng say hơn, hiệu quả hơn, sáng tạo hơn. Khi chúng ta làm việc mình thích, suy nghĩ của chúng ta sẽ không bị vướng bận gì và có thể được dành toàn bộ cho việc xử lý công việc. Nhưng khi chúng ta phải làm một việc trái mong muốn, tức không có tự do, não bộ chúng ta sẽ phải dành ra một lượng năng lượng tinh thần nhất định để bắt buộc bản thân làm việc đó. Điều này làm tăng tổng mức độ tiêu hao năng lượng tinh thần và giảm bớt lượng năng lượng dùng cho công việc, khiến chúng ta thiếu tập trung và mau chóng kiệt quệ hơn. Thêm vào đó, khi phải vừa làm việc vừa kiềm chế bản thân, chúng ta sẽ sử dụng suy nghĩ lý trí nhiều hơn suy nghĩ cảm tính, trong khi suy nghĩ cảm tính mới là thứ làm nên tính sáng tạo. Điều này khiến chúng ta có xu hướng làm việc thiếu sáng tạo, dựa nhiều vào lối mòn, và chọn cách an toàn hơn là thử nghiệm cái mới.

Đứng ở vai trò người tác động đến hành vi của người khác như cha mẹ với con cái, giáo viên với học sinh, thì việc tôn trọng tự do của đối tượng sẽ giúp cho những tác động của chúng ta dễ được chấp nhận hơn, có hiệu quả lâu bền hơn, và hạn chế hậu quả tiêu cực hơn. Khi chúng ta bắt ép đối tượng làm một việc trái với mong muốn tự do bằng bất cứ phương pháp nào đi nữa, thì cái chúng ta tạo ra được chỉ là sự phục tùng hoặc chống đối mà thôi. Nhìn bề ngoài, phục tùng có vẻ là bằng chứng cho thành công, nhưng phục tùng và chống đối có cùng bản chất là sự cự tuyệt ở bên trong, chỉ khác cách thể hiện ra bên ngoài. Phục tùng không phải là sự thay đổi về suy nghĩ như chúng ta thường mong muốn. Phục tùng có thể biến thành chống đối trong chốc lát chỉ bằng một giọt nước tràn ly. Đó là chưa kể để duy trì sự phục tùng cần có sự giám sát và đốc thúc thường xuyên, vì nó không xuất phát từ lý do bên trong. Khi lý do để phục tùng biến mất, thì sự phục tùng cũng sẽ biến mất.

3. Làm sao để có tự do

Như đã nói ở trên, tự do không phải là một đặc quyền đến từ bên ngoài. Vì vậy đừng mong chờ người khác đem tự do đến cho mình mà hãy bắt đầu từ bản thân. Nếu bản thân chúng ta không có suy nghĩ tự do thì kể cả khi được thoải mái làm điều mình thích, chúng ta cũng sẽ chẳng biết làm gì cả. Do đó, bước đầu tiên để xây dựng suy nghĩ tự do không phải là đòi hỏi tự do, hay vùng lên “làm cách mạng”, mà là nhận trách nhiệm về cuộc đời mình. Cuộc sống của chúng ta sẽ luôn chịu ảnh hưởng, thậm chí là bị quyết định, bởi những yếu tố bên ngoài mà chúng ta không thể cưỡng lại. Tuy nhiên, việc nhìn nhận và thay đổi cuộc đời theo chiều hướng tốt đẹp hơn là việc của chúng ta, chỉ có chúng ta mới có thể làm được. Và kể cả khi phải từ bỏ tự do trong một vấn đề nào đó, ít ra chúng ta cũng có được sự an ủi rằng bản thân mình là người đưa ra quyết định đó, chứ không phải một nạn nhân bất lực trước hoàn cảnh.

Tiếp theo, cái chúng ta cần làm là xây dựng nên một nhận thức về “cái tôi”. Điều đó có nghĩa là chúng ta cần suy nghĩ xem mình là ai, mình là người như thế nào, tính cách mình ra sao, mình thích gì, mình ghét gì, mình coi trọng cái gì, mình có đam mê gì, mình có năng lực gì, mình phù hợp với công việc gì, đạo đức của mình là gì,… Nhận thức đó không nhất thiết phải “đúng” hoàn toàn, mà có thể được thay đổi chỉnh sửa theo thời gian. Cái quan trọng là chúng ta có một nhận thức rõ ràng và một niềm tin vào “cái tôi” để làm cơ sở cho những suy nghĩ tự do của bản thân, thay vì phải du nhập những tư tưởng, chuẩn mực, đánh giá từ bên ngoài. “Cái tôi” của chúng ta tồn tại độc lập với khả năng nhận thức của chúng ta về nó, nên những thứ du nhập mà không phù hợp với “cái tôi” sẽ gây ra xung đột bên trong mà không sớm thì muộn chúng ta sẽ phải nhận ra, và người chịu ảnh hưởng nhất chỉ có chúng ta mà thôi.

Cuối cùng, chúng ta cần phải không ngừng tu dưỡng bản thân cả về tri thức, suy nghĩ lẫn kỹ năng thực tế. Người thông minh, hiểu biết và có kỹ năng hơn sẽ tự do hơn, đơn giản vì người đó sẽ dễ dàng hơn trong việc tìm ra cách thực thi và bảo vệ ý chí tự do của bản thân trước những khó khăn và áp lực của hoàn cảnh, thay vì phải từ bỏ tự do để bảo vệ những lợi ích khác. Người lái đò sông Đà có thể di chuyển tự do trên con sông hung dữ không phải vì con sông “cho phép” ông đi bất cứ đâu mình muốn, mà là vì ông hiểu về cách con sông vận hành, và có kỹ năng lái đò tương xứng để có thể đi tới những cái đích mà ông muốn tới. Trong cuộc sống, chúng ta có thể bảo vệ tự do của mình “chỉ bằng niềm tin”, nhưng trong hầu hết trường hợp sẽ phải hy sinh nhiều lợi ích khác. Hiểu biết, suy nghĩ và kỹ năng sẽ giúp chúng ta giảm thiểu sự hy sinh đó.

4. Hãy khích lệ và nuôi dưỡng tự do

Nếu đứng ở vị trí cha mẹ, giáo viên, cấp trên, hay bất cứ ai có trách nhiệm hướng dẫn hành vi của người khác, đặc biệt là đối với những đối tượng còn nhỏ tuổi, tôi thành thực mong muốn rằng chúng ta hãy biết công nhận, khích lệ và nuôi dưỡng sự tự do trong con em, học sinh, hay cấp dưới của chúng ta. Sự tự do đó không chỉ cần thiết và có lợi cho sức khỏe tinh thần của đối tượng, mà trong hầu hết trường hợp còn mang lại lợi ích cho chính chúng ta. Chúng ta hay nghĩ rằng một đứa trẻ, một cấp dưới “biết nghe lời” sẽ “an toàn” hơn, “yên tâm” hơn. Nhưng tôi cho rằng một con người tự do mới là người sẽ biết hành động có suy nghĩ hơn, có trách nhiệm hơn, và nhìn chung là thành công và hạnh phúc hơn. Tuy nhiên, suy nghĩ tự do là một thứ rất mong manh, khó xây dựng mà lại rất dễ bị hủy hoại, nhất là ở tuổi nhỏ. Do vậy chúng ta cần lưu ý đến một số điểm dưới đây nếu muốn nuôi dưỡng một con người tự do.

Trước hết, chúng ta nên để cho đối tượng được tự do quyết định hết mức có thể. Điều đó không có nghĩa là chúng ta phải để mặc cho đối tượng làm bất cứ thứ gì tùy thích, mà chúng ta cần xác định những gì là cốt lõi, những gì chúng ta sẽ không thỏa hiệp, và để cho đối tượng được tự do lựa chọn đối với những thứ còn lại. Ví dụ, bạn có thể yêu cầu con giúp bạn việc nhà, nhưng để cho con tự do lựa chọn giúp việc gì cụ thể. Nếu con giúp việc rửa bát, bạn có thể để con tự do lựa chọn rửa bát lúc nào, miễn là hoàn thành xong trước một thời hạn nào đó. Nhìn từ phía chúng ta, những quyết định đó có thể là nhỏ nhặt không đáng kể, và kết quả đem lại có thể không phù hợp với kết quả lý tưởng mà chúng ta nghĩ tới, nhưng nếu vì thế mà chúng ta tước đi hoàn toàn cơ hội quyết định của đối tượng, thì tức là chúng ta đã dập tắt những suy nghĩ tự do từ trong trứng nước.

Thứ hai, chúng ta không nên dựa vào những nguồn động lực bên ngoài để khiến đối tượng làm theo chúng ta muốn, bất kể nguồn động lực đó là hình phạt, đe dọa, phần thưởng, hay thậm chí là lòng tự trọng, đạo đức hay lý lẽ. Nhất là đối với những việc vốn sẵn đối tượng đã thích làm, nếu chúng ta cho thêm nguồn động lực bên ngoài vào thì sẽ vô tình phá hoại nguồn động lực bên trong của đối tượng. Dấu hiệu nhận biết chung cho những nguồn động lực bên ngoài là “tình yêu có điều kiện”: mẹ sẽ không đánh con, mẹ sẽ không giận con, mẹ sẽ yêu con, mẹ sẽ khen con, mẹ sẽ thưởng con, con “ngoan”, con “người lớn”, con “đúng đắn” chỉ với điều kiện con làm theo ý mẹ muốn. Nếu chúng ta muốn nuôi dưỡng sự tự do, cái chúng ta nên làm là cung cấp cho đối tượng thông tin về những lựa chọn có thể có và những hệ quả của từng lựa chọn, và chấp nhận sự lựa chọn của đối tượng với một “tình yêu vô điều kiện”, dù lựa chọn đó có thể không hoàn toàn vừa ý mình.

Thứ ba, khi cần phải yêu cầu đối tượng làm một điều gì đó, nhất là một việc đối tượng không thích thú, chúng ta nên tìm cách yêu cầu sao cho đối tượng cảm thấy nhân cách của họ được tôn trọng. Cụ thể, chúng ta có thể nói với đối tượng rằng chúng ta biết đối tượng không thích làm việc đó. Điều này giúp đối tượng cảm thấy cảm xúc của mình được công nhận. Tiếp theo, chúng ta có thể đưa ra lý do cho yêu cầu của mình. Lý do đó không nhất thiết phải “hợp lý” hay “khách quan”, nhưng ít nhất không nên dừng ở mức “vì tôi muốn thế”. Điều này sẽ giúp đối tượng cảm thấy việc mình phải làm là có lý do, chứ không phải một việc vô nghĩa, hay chỉ vì bị người khác sai khiến. Chúng ta cũng nên nói thẳng thắn rằng đây là một yêu cầu (“bố muốn con làm …”) thay vì nói gián tiếp vòng vo (“con cần phải …”, “bố ước gì …”) hay tệ hơn là ngụy trang dưới dạng câu hỏi chỉ có một đáp án.

Cuối cùng, chúng ta nên giao kèo rõ ràng từ trước và sau đó thi hành những hậu quả đặt ra đối với từng lựa chọn của đối tượng. Ví dụ bạn có thể yêu cầu con phải liên lạc mỗi khi đi chơi về muộn, nếu không sẽ bị cấm đi chơi một tuần. Điều này có vẻ đi ngược lại với tự do và quyền lựa chọn, nhưng đó là điều cần thiết để khiến đối tượng hiểu rằng mọi lựa chọn đều có hậu quả, và tự do tức là chấp nhận hậu quả của điều mình đã lựa chọn, cũng tức là có trách nhiệm với lựa chọn của bản thân. Điểm cốt lõi là chúng ta cần chú ý đặt ra hậu quả tương xứng với mức độ nghiêm trọng của lựa chọn, và thi hành hậu quả không phải vì đối tượng đã lựa chọn “sai”, vì chúng ta muốn đối tượng làm theo ý mình, mà đơn giản chỉ là làm theo đúng giao kèo đã đặt ra giữa hai bên. Việc thể hiện “tình yêu vô điều kiện” song song với việc thi hành hậu quả là yếu tố rất quan trọng để đối tượng tiếp nhận đúng thông điệp mà chúng ta muốn truyền tải.


Tự do không phải một thứ đặc quyền mà chúng ta nhận được từ bên ngoài. Tự do là trạng thái tinh thần của chúng ta khi đưa ra một quyết định hay hành động dựa trên những giá trị, những suy nghĩ, những mong muốn của chính bản thân chúng ta. Khi đưa ra một quyết định tự do chúng ta sẽ thấy thanh thản và nhẹ nhàng. Ngược lại khi phải từ bỏ tự do chúng ta sẽ thấy nặng nề và bức bối. Tự do của chúng ta là do chúng ta tự quyết định. Tuy nhiên khi phải chịu áp lực quá lớn, chúng ta sẽ dễ rơi vào tình trạng không nhận thức được tự do của bản thân, hoặc phải quyết định từ bỏ nó. Vì vậy, khi đứng ở vị trí là người hướng dẫn và tác động lên hành vi người khác, chúng ta nên chú ý khích lệ và nuôi dưỡng, hay ít nhất là tránh hủy hoại suy nghĩ tự do của đối tượng nếu như mục đích của chúng ta không phải là tạo ra những cái máy hay những kẻ nổi loạn, mà là tạo nên những con người biết tự mình suy nghĩ một cách có trách nhiệm.