Bàn về làm chủ cảm xúc

Chú ý: Tất cả những nội dung dưới đây thể hiện quan điểm và tư tưởng cá nhân của tác giả, chứ không phải một sự khẳng định chân lý nào cả. Bài viết lấy nội dung chính từ cuốn sách “Conscious Business: How to build Value through Values” của Fred Kofman.

Cảm xúc là một thứ tồn tại khắp nơi trong cuộc sống của chúng ta. Một phần không nhỏ những hành động của chúng ta bắt nguồn từ một cảm xúc nào đó. Hơn tất cả, cảm xúc tác động trực tiếp đến tinh thần của chúng ta: chúng ta “cảm thấy” cảm xúc. Có thể nói cuộc sống của chúng ta có hạnh phúc hay không phụ thuộc khá nhiều vào cảm xúc của bản thân. Thế nhưng phần lớn chúng ta dường như lại không mấy quan tâm đến việc cảm xúc hoạt động như thế nào, và chúng ta có thể tác động đến nó ra sao. Trong bài viết này, tôi xin nói qua về những suy nghĩ của mình về cảm xúc cũng như việc làm chủ cảm xúc.


1. Cảm xúc là gì

Chữ “cảm” (感) thể hiện việc nhận thấy điều gì đó trong ý thức (cảm động, cảm nhận). Chữ “xúc” (触) thể hiện sự sờ vào, chạm vào (tiếp xúc, xúc giác). “Cảm xúc” vốn nghĩa là những gì chúng ta “cảm” thấy khi tiếp “xúc” với thế giới xung quanh. Hiện nay trong tiếng Việt, “cảm xúc” được dùng để chỉ những rung động bên trong tâm trí chúng ta. Cũng có thể nói rằng, “cảm xúc” mô tả một tình trạng của ý thức chúng ta trong một thời điểm nào đó. Do vậy, “cảm xúc” thường có thể được dùng thay thế với “tâm trạng”, chỉ tình “trạng” của “tâm” hồn. Nếu hiểu theo cách này, thì chúng ta đều luôn luôn ở trong một cảm xúc nào đó, chỉ là cảm xúc đó có mạnh mẽ, có dễ nhận biết, và có tên hay không mà thôi.

Vậy cảm xúc có vai trò như thế nào đối với chúng ta? Bỏ qua những nhận xét như “cảm xúc là sắc màu cuộc sống” mà xét theo nghĩa gốc, thì cảm xúc đơn giản chỉ là một công cụ để nhận thức, tương tự như các giác quan trong cơ thể vậy. Chỉ có điều, thay vì nhận thức về mọi vật xung quanh, cảm xúc giúp chúng ta nhận thức về tình trạng nội tại của bản thân, về những suy nghĩ có ý thức lẫn vô ý thức của bản thân đối với thế giới xung quanh mà chúng ta đang tiếp xúc. Cảm xúc “vui” giúp chúng ta biết rằng chúng ta “thích” cái chúng ta đang tiếp xúc, cảm xúc “buồn” giúp chúng ta biết chúng ta vừa “đánh mất” một cái gì đó chúng ta “quý trọng”, cảm xúc “giận” giúp chúng ta biết một “lợi ích” hay “giá trị” nào đó của chúng ta đang bị xâm phạm,…

Chúng ta cần chú ý rằng cảm xúc chỉ nói lên những gì đang diễn ra bên trong ý thức của chúng ta, chứ không nói lên bất cứ điều gì về thế giới bên ngoài cả. Chúng ta cảm thấy “vui” với một điều gì đó không có nghĩa là nó “tốt” hay nó “đúng”. Chúng ta cảm thấy “giận” với một ai đó không có nghĩa là người đó đang muốn chọc giận chúng ta hay người đó “sai”. Cảm xúc của chúng ta có thể rất chính xác theo nghĩa là nó nói lên thứ chúng ta cảm nhận là phù hợp hay trái ngược với mong muốn, lợi ích hay đạo đức sâu xa của chúng ta. Tuy nhiên việc đưa ra đánh giá về bản chất của thứ chúng ta cảm nhận là một quá trình hoàn toàn khác, và nếu sự đánh giá đó đơn thuần chỉ dựa trên cảm xúc, thì đó sẽ là một sự đánh giá nóng vội và thiếu hợp lý.

2. Vì sao cần làm chủ cảm xúc

“Làm chủ” cảm xúc, nói một cách đơn giản, là việc nắm rõ bản chất của cảm xúc để từ đó đưa ra những quyết định có ý thức sao cho có lợi nhất cho bản thân. Như đã nói ở trên, cảm xúc là một “cảm biến” khá nhạy bén đối với tác động của thế giới bên ngoài. Tuy nhiên, nếu như chúng ta không sử dụng suy nghĩ có ý thức để xử lý thông tin từ cảm xúc, thì chúng ta sẽ đơn giản chỉ là phản ứng lại một cách vô thức với cảm xúc. Điều này sẽ khiến chúng ta đưa ra những kết luận thiếu suy nghĩ và kéo theo là những hành động bộc phát. Những hành động như trách móc, cãi cọ, miệt thị hay dùng vũ lực có thể để lại hậu quả to lớn và lâu dài cho bản thân chúng ta lẫn những người mà chúng ta tác động. Những hậu quả này có thể tránh được nếu chúng ta làm chủ được cảm xúc.

Tất nhiên cũng có người sẽ nói rằng: vậy thì chỉ cần kìm nén cảm xúc tiêu cực lại, không hành động bộc phát nữa là được chứ gì? Ở đây tôi muốn nhấn mạnh rằng làm chủ và kìm nén là khác nhau. Điểm khác biệt lớn nhất là người làm chủ cảm xúc sẽ tìm cách “thoát khỏi” cảm xúc bằng việc tìm hiểu và giải tỏa các cảm xúc tiêu cực nhằm không để lại hậu quả cho cả người xung quanh lẫn bản thân mình. Trong khi đó, người kìm nén cảm xúc đơn thuần chỉ đẩy cảm xúc vào bên trong để nó không thể hiện ra bên ngoài. Nếu ví với việc dọn dẹp nhà cửa, thì người làm chủ cảm xúc là người thường xuyên dọn dẹp và vứt rác rưởi ngay khi phát sinh, còn người kìm nén là người đùn rác thành một đống to trong góc nhà cho đến khi đống rác sập xuống và nhà cửa trở nên lanh tanh bành.

Việc kìm nén cảm xúc nguy hiểm ở chỗ tuy về ngắn hạn có thể các cảm xúc tiêu cực sẽ không thể hiện ra, nhưng chúng cũng sẽ không biến mất mà tích dồn lại, và về lâu dài khi vượt quá khả năng kìm nén sẽ khiến chúng ta hoặc bùng nổ ra bên ngoài, hoặc suy sụp ở bên trong. Và dù chưa đến mức đó đi nữa, thì việc kìm nén cảm xúc trong lòng mà không giải tỏa cũng có thể dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực về sức khỏe như căng thẳng thần kinh, cao huyết áp, đau dạ dày,… Thêm vào đó, do người kìm nén cảm xúc thường không giải quyết được tận gốc nguyên nhân gây ra cảm xúc tiêu cực, nên sẽ phải gặp đi gặp lại cảm xúc đó, khiến việc quá tải chỉ còn là vấn đề thời gian. Cách giải quyết duy nhất để tránh bùng nổ hay suy sụp, là tìm cách làm chủ cảm xúc của bản thân.

3. Năm bước làm chủ cảm xúc

a. Ý thức

Trước hết, chúng ta cần phải ý thức được cảm xúc. Chúng ta hay cho rằng mình biết rõ cảm xúc của bản thân, nhưng thực tế thường lại không phải như vậy. Tại thời điểm mà cảm xúc trào đến, chúng ta chỉ đơn giản cảm nhận được cảm xúc đó một cách vô thức, giống như chúng ta thấy nóng khi chạm phải phích nước sôi vậy. Việc nhìn nhận cảm xúc một cách có ý thức đòi hỏi chúng ta phải tập trung quan sát bản thân một cách khách quan. “Khách quan” ở đây nghĩa là chúng ta đặt ý thức của mình ra ngoài dòng chảy cảm xúc hiện tại để đứng từ bên ngoài nhìn vào cơ thể và suy nghĩ của bản thân, tương tự như “xuất hồn” vậy. Nếu chúng ta không ý thức được cảm xúc của mình, cũng tức là chúng ta không “biết” cảm xúc đó tồn tại, và do đó sẽ chẳng có cách nào làm chủ nó.

Lấy ví dụ khi chúng ta “giận”, thay vì phản ứng tức thì hay mải tìm lý lẽ để đả kích đối tượng gây ra cảm xúc, bạn hãy thử lặng im quan sát xem cơ thể mình có những biến đổi thế nào, suy nghĩ của mình đang diễn ra ra sao. Rất có thể bạn sẽ nhận thấy được một số điều như đuôi mắt hay thái dương giật giật, bụng nóng lên và quắt lại hơi đau,… Và nhất là, chúng ta sẽ tự nghĩ được trong đầu rằng “à, mình đang giận”. Chỉ khi đã suy nghĩ được như thế, chúng ta mới có thể bắt đầu quan sát và suy nghĩ về những thứ khác một cách rõ ràng thay vì bị cảm xúc che mắt bịt tai. Có thể nói, việc nhìn nhận cảm xúc một cách khách quan không dừng lại ở việc ý thức được sự tồn tại của cảm xúc, mà nó còn giúp giải phóng bước đầu bản thân chúng ta khỏi sự kiểm soát của cảm xúc.

b. Chấp nhận

Sau khi đã ý thức được cảm xúc, điều chúng ta cần làm tiếp theo là chấp nhận cảm xúc đó. Cảm xúc là một cơ chế tự nhiên ăn sâu vào chúng ta ở mức độ con người. Không ai có thể dập tắt được sự xuất hiện của cảm xúc, kể cả các bậc thánh nhân. Do đó, chúng ta không cần và không thể chịu trách nhiệm đối với một cảm xúc nào đó xuất hiện trong tâm trí mình. Bản thân việc có một cảm xúc nhất định trước một sự vật sự việc nhất định không nói lên nhân cách của chúng ta. Giận dữ, thèm muốn, khinh bỉ, hay ganh tị đều là những cảm xúc bình thường của một con người bình thường. Tuy nhiên, việc suy nghĩ thế nào, hành động ra sao sau khi cảm xúc đó xuất hiện là điều chúng ta hoàn toàn có thể và cần phải chịu trách nhiệm, và nó thể hiện giá trị con người của chúng ta.

Nếu chúng ta không biết chấp nhận những cảm xúc nhiều khi là rất đen tối của bản thân, thì sẽ có hai khả năng xảy ra. Khả năng thứ nhất là chúng ta sẽ thấy xấu hổ, tự trách cứ, tự khinh miệt bản thân. Khả năng thứ hai là chúng ta sẽ tìm cách chối bỏ cảm xúc của bản thân, thậm chí là tự lừa dối bản thân. Cả hai phản ứng này đều cản trở việc làm chủ cảm xúc, vì phản ứng thứ nhất khiến suy nghĩ của chúng ta ngập chìm trong cảm xúc tiêu cực đối với chính mình, còn phản ứng thứ hai khiến chúng ta không dám nhìn thẳng vào cảm xúc của bản thân. Cả hai phản ứng đều có nguyên nhân là ảo tưởng về đạo đức của bản thân do chúng ta tự tạo ra hoặc bị tiêm nhiễm. Khi chúng ta ảo tưởng về chuẩn mực thì chúng ta tự ti, khi chúng ta ảo tưởng về năng lực thì chúng ta chối bỏ.

c. Truy cứu

Để có thể giải tỏa được cảm xúc chúng ta cần truy cứu nguyên nhân dẫn đến cảm xúc đó. Như đã nói ở trên, cảm xúc nói lên suy nghĩ của chúng ta về thế giới xung quanh. Trong quá trình quan sát, chúng ta thường tự gán cho các đối tượng xung quanh những ý nghĩa nhất định dựa trên các giá trị và chuẩn mực của bản thân. Ý nghĩa đó sẽ quyết định đến cảm xúc của chúng ta đối với đối tượng. Vậy thì câu hỏi chúng ta cần đặt ra không phải là “cái gì gây nên cảm xúc X?” mà là “mình nghĩ thế nào về cái gì để dẫn đến cảm xúc X?”. Chúng ta trả lời được câu hỏi đó càng chi tiết thì sẽ càng nắm rõ được bản chất cảm xúc. Cụ thể, chúng ta nên suy nghĩ tới “hành vi” và “tính chất” hơn là “con người” hay “sự vật”, và tìm hiểu xem ý nghĩa mà chúng ta gắn cho hành vi, tính chất đó là gì.

Điểm cốt lõi ở đây là nguyên nhân tạo ra cảm xúc nằm trong suy nghĩ của chúng ta chứ không phải ở bên ngoài. Chúng ta không giận vì “nó chọc giận mình”, mà chúng ta giận vì “mình cảm thấy bị coi thường”, “mình cảm thấy bị xúc phạm”. Việc nghĩ rằng nguyên nhân của cảm xúc nằm ở thế giới bên ngoài sẽ dẫn đến suy nghĩ đổ lỗi, đổ trách nhiệm, làm cản trở việc làm chủ cảm xúc. Nói cách khác, cảm xúc của chúng ta đều là tự làm tự chịu. Có thể sẽ có người nghĩ rằng “thế là tôi xấu hết à”, “người làm tôi giận không có lỗi gì à?”. Tôi xin trả lời rằng: việc làm chủ cảm xúc là cuộc đấu tranh giữa “con người có ý thức” với “con người vô tri” ở trong nội tâm chúng ta, chứ không phải giữa chúng ta với thế giới xung quanh. Và trong cuộc đấu tranh đó không có khái niệm “công bằng”.

d. Tháo ngòi

Một khi đã nắm được bản chất và nguyên nhân sâu xa, thì chúng ta đã có trong tay công cụ để tháo ngòi cảm xúc. Nếu như ý nghĩa mà chúng ta gán cho đối tượng quyết định cảm xúc của chúng ta đối với đối tượng đó, thì để giải tỏa cảm xúc chúng ta chỉ cần thay đổi ý nghĩa đó đi mà thôi. Ví dụ chúng ta thấy khó chịu khi người khác nhai không ngậm mồm vì cho đó là bất lịch sự. Nếu chúng ta không muốn thấy khó chịu nữa thì chỉ việc coi hành động đó là một việc bình thường thay vì bất lịch sự là xong. Trẻ con sinh ra không có đứa nào để ý đến chuyện đó cả. Đó là chưa kể, trong thực tế không thiếu gì việc ý nghĩa của một hành động trong mắt chúng ta và của đối phương là khác nhau do khác biệt văn hóa, ngôn ngữ, hay đơn giản chỉ là hiểu lầm. Nếu chúng ta để ý đến, biết và hiểu được sự khác biệt đó thì rất có thể cảm xúc của chúng ta cũng sẽ thay đổi.

Cần phải nói thêm rằng, chính vì nền tảng cho cảm xúc là những suy nghĩ chủ quan của chính chúng ta, nên chúng ta mới có thể tác động và thay đổi được nó. Một trong những trở ngại lớn nhất cho việc làm chủ cảm xúc chính là việc cho rằng để có thể giải tỏa được cảm xúc thì đối phương mới là kẻ phải thay đổi. Trong thực tế, chúng ta không thể thay đổi được bất kỳ ai hay cái gì. Cùng lắm, chúng ta chỉ có thể tạo điều kiện thích hợp để người hay vật đó tự thay đổi, và kể cả khi đó cũng không có gì đảm bảo là chúng ta sẽ thành công cả. Vì vậy, việc giải tỏa cảm xúc bằng cách tự thay đổi bản thân lại là cách nhanh chóng, hiệu quả và chắc ăn nhất (tham khảo Bàn về cái sự “giận”).

e. Thể hiện

Khi chúng ta không thể tự tháo ngòi được cảm xúc của mình, thì chúng ta cần có cách thể hiện cảm xúc đó sao cho có hiệu quả tích cực nhất. Nếu chúng ta đã nắm vững và thực hiện tốt các bước trên (dù không thành công), thì việc thể hiện cảm xúc cũng sẽ đơn giản đi rất nhiều. Vì nguyên nhân cảm xúc nằm ở bên trong chúng ta chứ không phải ở đối phương, nên nguyên tắc đầu tiên là đối phương không có lỗi. Vì đối phương không có lỗi, nên chúng ta không thể đổ lỗi hay đòi hỏi đối phương thay đổi theo ý mình, mà chúng ta chỉ có thể đề nghị đối phương hợp tác bằng cách thay đổi hành vi. Và để đối phương đồng ý và có thể thay đổi, chúng ta cần nói cho đối phương biết chúng ta cảm thấy gì về hành vi nào của đối phương, và chúng ta muốn họ thay đổi ra sao. Quan hệ giữa chúng ta và đối phương sẽ là đối tác cùng giải quyết một vấn đề, thay vì hung thủ và nạn nhân, kẻ gây hại và người bị hại.

Tuy vậy, khi thể hiện cảm xúc chúng ta thường không làm theo những nguyên tắc như trên, và dẫn đến kết quả không như mong muốn. Trước hết, chúng ta thường sa vào việc buộc tội đối phương. Việc này có thể làm chúng ta nhẹ nhõm hơn, nhưng sẽ đẩy đối phương vào thế phòng ngự và khiến họ từ chối mọi đề nghị (hay đòi hỏi) của chúng ta. Đơn giản, không ai muốn công nhận mình là người có lỗi, và không ai muốn bị người khác điều khiển cả. Thứ hai, chúng ta không chỉ ra một hành vi cụ thể nào mà lại chỉ nói một cách chung chung như “tôi cảm thấy anh coi thường tôi”. Điều này khiến đối phương không thể kết nối được cảm xúc của chúng ta với bất cứ sự kiện nào trong ký ức họ, và do đó chỉ biết chối bỏ hoàn toàn. Cuối cùng, với những tình huống phức tạp, đối phương rất có thể dù muốn cũng không biết làm thế nào để vừa lòng chúng ta. Nếu chúng ta không đưa ra phương án nào cụ thể, thì họ chỉ có thể đoán bừa mà thôi.

Thông thường, nếu quan hệ giữa chúng ta và đối phương là tốt đẹp, thì trong đa số trường hợp một lời giải thích và đề nghị đơn giản là đủ để đối phương hiểu, thông cảm, và chấp nhận hợp tác. Kể cả khi đối phương từ chối hợp tác, chúng ta cũng nên tìm hiểu xem lý do vì sao, có giải pháp nào khác không, thay vì kết luận là đối phương chống đối, bất hợp tác, hay “bản chất là thế”. Dù vậy, không phải bao giờ chúng ta cũng đạt được kết quả như mong muốn, vì đơn giản chúng ta không có quyền lực gì với thế giới xung quanh cả. Nhưng khi đó ít nhất chúng ta cũng có được sự an ủi là mình đã làm hết mọi thứ trong khả năng và tuân thủ đúng theo những nguyên tắc đạo đức của bản thân. Tiếp theo, chúng ta có thể hoặc tự tìm kiếm giải pháp khác, hoặc chấp nhận thất bại và bước đi tiếp. Giữa giương ô lên che mưa và đứng dưới mưa chửi mắng ông trời, bạn chọn cái nào?


Trên đây tôi đã trình bày về cách hiểu của tôi về bản chất của cảm xúc, sự cần thiết của việc làm chủ cảm xúc, và các bước nhằm làm chủ cảm xúc. Tuy rằng tôi không có một căn cứ nào, và cũng không thể đảm bảo thành công 100%, nhưng tôi tin là nếu tất cả chúng ta có thể ý thức được và làm chủ được cảm xúc của mình theo những gì tôi đã trình bày, thì cuộc sống của chúng ta sẽ bớt đi nhiều cảm xúc tiêu cực hơn, những việc chúng ta làm sẽ dễ thành công hơn, và nhìn chung chúng ta sẽ thấy hạnh phúc hơn. Mở rộng ra, xã hội chúng ta sẽ đối xử với nhau hợp tình hợp lý hơn, bớt đi tranh cãi và xung đột, mà thay vào đó sẽ là sự thông cảm và hợp tác chân tình. Hy vọng rằng bài viết này sẽ có ích, trước hết là cho cá nhân bạn.